Wasomaji wengi hukutana na neno “Kristo” muda mrefu kabla ya kujua maana yake. Linasikika kama jina la ukoo: Yesu Kristo, kama mtu angesema Yohana Mwangi. Kwa kweli ni cheo, na waandishi wa Agano Jipya walijua vizuri kabisa maana yake. Neno la Kigiriki Χριστός (christos) linamaanisha “aliyetiwa mafuta”, nalo linatafsiri neno la Kiebrania mashiach, lililoingia katika Kiswahili kama “Masihi”. Maneno haya mawili yanasema kitu kimoja, katika lugha mbili.
Ndiyo sababu Open Word Bible inauchukulia uchaguzi kati yao kama mpangilio wa msomaji, si kama uamuzi wa tafsiri. Makala hii inaeleza kila neno linabeba nini, kwa nini uchaguzi ni wako, na mahali mpangilio huo unapoishia.
Maana ya “aliyetiwa mafuta”
Katika Israeli mafuta yalimiminwa juu ya kichwa cha mtu ili kumtenga kwa kazi aliyopewa na Mungu. Makuhani walitiwa mafuta (Mambo ya Walawi 4:3), na zaidi ya wote wafalme. Daudi anapompata Sauli mikononi mwake ndani ya pango, anakataa kumgusa, kwa sababu moja tu:
Akawaambia watu wake, “BWANA apishe mbali nisimtendee bwana wangu jambo hili, yeye mfalme wa BWANA aliyempaka mafuta, na kuinua mkono wangu juu yake! Yeye ni mfalme wa BWANA aliyempaka mafuta.”
Uamuzi wa maana wa mstari huu unaeleza kwamba maneno haya “yanamtaja mfalme kwa uhusiano wake na Mungu: kuinua mkono dhidi yake ni kumpiga Yule aliyemweka”. Neno lililotumika hapa ni מָשִׁיחַ, mashiach, na katika Agano la Kale karibu kila mara linaeleza mfalme au kuhani aliye hai, si bado cheo cha mtu atakayekuja.
Zaburi ya 2 inaweka mataifa dhidi ya Mungu na dhidi ya “masihi wake”:
Wafalme wa dunia wanashika nafasi zao, na watawala wanapanga njama pamoja dhidi ya BWANA na dhidi ya mfalme Wake aliyempaka mafuta.
Rekodi inaeleza kwamba zaburi hii inamhusu mfalme aliye Sayuni, mwana wa Daudi, na kwamba Agano Jipya linaitumia kwa Yesu (Matendo 4:25–27). Kufikia wakati wa Yesu Wayahudi wengi walimtarajia mfalme aliyetiwa mafuta kutoka ukoo wa Daudi ambaye angeiweka Israeli huru. “Aliyetiwa Mafuta”, kwa Kiebrania au Kiaramu meshiḥa, lilikuwa limekuwa jina la tumaini hilo.
Watafsiri wa Kigiriki wa Agano la Kale walitafsiri mashiach kwa christos, na Agano Jipya, lililoandikwa kwa Kigiriki, lilitumia neno hilo hilo. Petro anapomwambia Yesu “Wewe ni christos”, anasema “Wewe ni Masihi”, mfalme ambaye Israeli ilikuwa ikimngoja:
Simoni Petro alijibu, “Wewe ni Kristo, Mwana wa Mungu aliye hai.”
Yohana analitafsiri mwenyewe
Ni Injili ya Yohana pekee inayotumia cheo cha Kiebrania kwa herufi za Kigiriki, mara mbili, na mara zote mbili Yohana anasimama kulitafsiri. Andrea anapomkuta ndugu yake, anasema:
Jambo la kwanza Andrea alilofanya ni kwenda kumpata ndugu yake Simoni na kumwambia, “Tumempata Masihi” (yaani Kristo).
Neno la Andrea ni Μεσσίας, Messias, na Yohana anaongeza kwamba maana yake ni christos. Mwanamke Msamaria anafanya hivyo hivyo katika 4:25: “Najua kwamba Masihi anakuja.” Wasomaji wa Yohana, wengi wao wakiwa wazungumzaji wa Kigiriki, walihitaji kuambiwa kwamba maneno haya mawili ni cheo kimoja. Wasomaji wa leo mara nyingi wanahitaji kuambiwa jambo hilo hilo.
Kwa nini kila neno ni chaguo zuri
”Kristo” ni neno ambalo waandishi wa Agano Jipya walilitumia kwa kweli, lililoingia katika lugha zetu kupitia Kilatini. Ndilo jina ambalo Wakristo wa Kiswahili wamelitumia kwa vizazi, katika imani za kanisa, sala na nyimbo, nalo linabeba yote hayo. Pia linaonyesha jambo halisi katika Agano Jipya: kufikia wakati wa barua za Paulo, christos lilikuwa limeunganika na Yesu kwa karibu sana kiasi kwamba linafanya kazi karibu kama jina. Paulo anaandika “Kristo Yesu” na “Yesu Kristo” kando kwa kando, na waamini wa Antiokia waliitwa “Wakristo”, watu wa Kristo (Matendo 11:26).
”Masihi” linaonyesha maana ya cheo. Linamkumbusha msomaji kwamba Yesu alitangazwa kuwa mfalme aliyeahidiwa wa Israeli, mwana wa Daudi, na kwamba Injili ilikuwa kwanza dai la Kiyahudi lililotolewa katika mazingira ya Kiyahudi. Kwa msomaji anayesikia “Kristo” kama jina la ukoo, “Masihi” linaweza kugeuza mistari inayojulikana kuwa madai: “Mungu amemfanya kuwa Bwana na Masihi” (Matendo 2:36) linasema jambo ambalo “Kristo” huenda lisimwambie mgeni.
Tafsiri za Kiingereza zimeyumba kati ya maneno haya mawili. King James Version na tafsiri nyingi za kimapokeo zinasema “Christ” kila mahali. New Living Translation na Christian Standard Bible zinasema “Messiah” katika sehemu nyingi za Injili na Matendo, pale ambapo ni cheo waziwazi, na “Christ” katika barua. Baadhi ya tafsiri zilizoandaliwa kwa ajili ya wasomaji Wayahudi, na baadhi ya tafsiri za wataalamu binafsi, zinasema “Messiah” karibu kila mahali.
Maneno yote mawili yana maana moja. Hakuna hata moja linalobadilisha kile ambacho sentensi inasema kuhusu Yesu. Hicho ndicho kipimo ambacho Open Word Bible inakitumia kwa mpangilio: mipangilio inabadilisha maneno, kamwe si maana.
Jinsi mpangilio unavyofanya kazi
Kila christos katika Agano Jipya kimeandikwa katika rekodi kama jozi ya machaguo, “Kristo” likiwa la kwanza kama chaguo la msingi. Katika rasimu kuna karibu 530, katika kila kitabu kuanzia Mathayo hadi Ufunuo kinachotumia neno hili, na kila kimoja kina mpangilio huo, katika toleo la Kiswahili kama katika lile la Kiingereza. Paneli ya mipangilio ya msomaji inatoa “Kristo” (“jina linalojulikana”) au “Masihi” (“linaonyesha kwamba ni cheo chenye maana ya ‘mfalme aliyetiwa mafuta’”), na uchaguzi wako unakumbukwa kutoka kitabu kimoja hadi kingine.
Hapa Kiswahili ni chepesi kuliko Kiingereza. Kiingereza kinahitaji kibainishi “the” pamoja na “Messiah” ambacho hakihitaji pamoja na “Christ”, kwa hiyo jozi ya Kiingereza inabadilika kati ya “Christ” na “the Messiah”. Kiswahili hakina kibainishi, kwa hiyo jozi ni maneno mawili tu, katika kila kiwango: “Kristo” au “Masihi”, “Yesu Kristo” au “Yesu Masihi”, “katika Kristo” au “katika Masihi”.
Kwa hiyo Wafilipi 1:21 inasomeka, kwa chaguo la msingi:
Kwa maana kwangu mimi, kuishi ni Kristo, na kufa ni faida.
Mpangilio ukibadilishwa, inasomeka: “Kwa maana kwangu mimi, kuishi ni Masihi, na kufa ni faida.”
Pale ambapo neno ni cheo waziwazi, Kiingereza kinaandika “the” nje ya mpangilio: “the Christ” au “the Messiah”. Kiswahili, kisicho na kibainishi, kinatumia njia nyingine. Katika Yohana 1:20, Yohana Mbatizaji anakana: “Mimi siye Kristo” au “Mimi siye Masihi”. Uamuzi wa maneno wa Kiswahili unaeleza kwamba “Mimi si Kristo” lingeweza kusomeka kama jina, lakini “siye” (mimi si yule) linaonyesha kwamba mwingine ndiye mfalme anayetarajiwa.
Mambo mengine madogo yanafuata kanuni hiyo hiyo. Yesu anapoonya kwamba masihi wa uongo watakuja (Mathayo 24:24; Marko 13:22), Halisi inatoa “makristo wa uongo” au “masihi wa uongo”; uamuzi unaeleza kwamba wingi wa “Kristo” ni “makristo” ilhali “masihi” halibadiliki katika wingi, kwa hiyo mpangilio unachukua neno zima. Katika Mathayo, Linganifu inasema watu watadai kwa uongo kuwa “Kristo” au “Masihi”.
Mahali ambapo mpangilio hautumiki
Aina tatu za maneno hazichukui mpangilio kamwe.
”Masihi” katika Yohana 1:41 na 4:25. Hapa neno la Kigiriki ni Messias, si christos, na maelezo ya Yohana yanafuata. Kama maneno yote mawili yangebadilika, mpangilio ungeweza kutoa “Tumempata Masihi (yaani Masihi)”. Kwa hiyo neno la Andrea linaandikwa “Masihi” tu, katika kila kiwango na kila mpangilio, na ni maelezo ya Yohana peke yake yanayobadilika, kati ya “Kristo” na “Aliyetiwa Mafuta”. Uamuzi wa maneno unatoa sababu: ili mpangilio wowote usiweze kutoa “Masihi (yaani Masihi)”.
”Wakristo”. Jina walilopewa wanafunzi huko Antiokia ni neno jingine la Kigiriki, lililoundwa kutokana na christos. Ni jina la kundi, nalo linabaki “Wakristo”.
”Aliyetiwa mafuta” katika Agano la Kale. Hapa toleo la Kiswahili linatofautiana kidogo na lile la Kiingereza. Kiingereza kinasema “anointed” katika kila kiwango. Halisi ya Kiswahili inabakiza neno la Kiebrania lenyewe, kwa herufi ndogo: “masihi wa BWANA” (1 Samweli 24:7), “masihi wake” (Zaburi 2:2). Uamuzi wa maneno unaeleza kwamba herufi ndogo zinaonyesha kwamba neno linataja kupakwa mafuta kwa mfalme huyo, si bado cheo. Linganifu na Rahisi zinasema yeye ni nani: “mfalme wa BWANA aliyempaka mafuta”, “mfalme wake aliyempaka mafuta”, ili wasomaji wasilichukue “Masihi” kama cheo cha baadaye cha Kristo. Hakuna mpangilio, kwa sababu katika mistari hii mingi neno linaeleza mfalme au kuhani fulani, na “Masihi” kama cheo lingedai zaidi ya kile mstari unachosema. Badala yake maamuzi ya maana yanaelekeza mbele. Katika Zaburi 18:51 rekodi inasema neno hili “ndilo lililo nyuma ya ‘Masihi’ na ‘Kristo’, na ahadi hiyo baadaye ilieleweka kumwelekea Masihi”. Katika Danieli 9:25–26, ambapo “mtiwa mafuta” atakatiliwa mbali, uamuzi umewekewa alama ya kutokuwa na uhakika na unaorodhesha jinsi wasomaji walivyouelewa, kuanzia kuhani mkuu Onia wa Tatu hadi Yesu Masihi. Hilo ni swali la maana, na maana kamwe si mpangilio.
Mpangilio, si tafsiri ya pili
Wasomaji wengine wanauliza kwa nini mradi hauchagui moja tu. Jibu ni kwamba machaguo yote mawili ni sahihi, na kila moja linawafaa wasomaji fulani kuliko lingine. Mkristo aliyesali maisha yake yote “kwa Yesu Kristo Bwana wetu” hapaswi kulazimika kusoma “Yesu Masihi” ili asome kwa usahihi. Msomaji ambaye hajawahi kumfikiria Yesu kama mfalme wa Kiyahudi huenda akahitaji “Masihi” ili asikie kile Petro alichosikia. Msomaji Myahudi anayechunguza Agano Jipya anaweza kuona “Masihi” kuwa neno la uaminifu zaidi, kwa kuwa linataja dai lenyewe moja kwa moja.
Kwa sababu jozi imehifadhiwa ndani ya sentensi yenyewe, bado kuna tafsiri moja tu. Mpitiaji anakagua machaguo yote mawili pamoja, na kiungo cha mstari kinaweza kubeba mpangilio wako, ili rafiki anayekifungua aone neno lilelile uliloliona wewe.
Rekodi ziko katika msomaji: Fungua Yohana 1, Fungua Mathayo 16, Fungua Zaburi 2 na Fungua Wafilipi 1. Kwa mipangilio mingine, tazama Mipangilio inabadilisha maneno, kamwe si maana.