Agano la Kale si kitabu kimoja bali ni maktaba. Wakristo huhesabu vitabu thelathini na tisa ndani yake; mapokeo ya Kiyahudi huyahesabu maandiko hayo hayo kuwa vitabu ishirini na vinne. Ndani yake kuna sheria, historia, mashairi, methali, unabii na hata aina fulani ya barua, vilivyoandikwa kwa Kiebrania katika kipindi cha karne nyingi, pamoja na sura chache kwa Kiaramu. Hakuna mtu aliyeketi chini na kukiandika kuanzia mwanzo hadi mwisho. Basi, kiliandikwaje?

Makala hii inaangalia kile tunachokijua: uandishi ulikuwaje katika Israeli ya kale, maandishi ya zamani zaidi yaliyochongwa au kuandikwa yanaonyesha nini, na vitabu vyenyewe vinasema nini kuhusu jinsi vilivyotengenezwa. Ni ya kwanza katika mfululizo kuhusu jinsi Biblia ilivyotufikia.

Ulimwengu uliokuwa ukiandika

Uandishi ulibuniwa muda mrefu kabla ya Israeli kuwepo. Kufikia karibu mwaka 3200 K.K. waandishi wa Mesopotamia walikuwa wakibonyeza alama zenye umbo la kabari kwenye udongo wa mfinyanzi, na waandishi wa Misri walikuwa wakiandika hieroglifu. Mifumo hii ilikuwa na mamia ya alama na ilichukua miaka kujifunza.

Alfabeti lilikuwa wazo jepesi zaidi: alama moja kwa kila sauti ya konsonanti. Ilikua miongoni mwa wazungumzaji wa lugha za Kisemiti katika milenia ya pili K.K., na kufikia karibu mwaka 1000 K.K. familia ya alfabeti zilizokaribiana sana ilikuwa ikitumika kando ya pwani ya mashariki ya Bahari ya Mediterania: miongoni mwake zile za Kifoinike, Kiaramu na Kiebrania. Alfabeti yenye herufi ishirini na mbili inaweza kujifunzwa kwa wiki badala ya miaka. Hilo halikuwafanya watu wote wajue kusoma na kuandika, lakini liliuweka uandishi karibu na watu wengi zaidi kuliko hapo awali.

Wanaakiolojia wamepata ushahidi. Kalenda ya Gezeri, kibao kidogo cha chokaa cha karibu karne ya kumi K.K., inaorodhesha miezi ya kilimo katika umbo la awali la Kiebrania. Abesedari (orodha ya herufi za alfabeti kwa mpangilio wake, aina ya kitu ambacho mwanafunzi hunakili) ilipatikana ikiwa imejengwa ndani ya ukuta huko Tel Zayit mwaka 2005, kutoka karibu kipindi hicho hicho. Maandishi ya wino kwenye kigae cha chungu kutoka Khirbet Qeiyafa, kilichopatikana mwaka 2008, ni mojawapo ya maandishi ya zamani zaidi yanayojulikana ambayo huenda ni ya Kiebrania; wasomi bado wanajadiliana jinsi ya kuyasoma. Kufikia karne ya nane na ya saba K.K., ushahidi unaongezeka sana: maandishi ya kiutawala kwenye vigae vya vyungu (ostraka) kutoka Samaria, Aradi na Lakishi, mihuri yenye majina ya wenyewe, na maandishi ya Siloamu, yaliyochongwa katika handaki la maji huko Yerusalemu karibu mwaka 700 K.K. ili kusherehekea wakati vikundi viwili vya wachimbaji vilipokutana.

Christopher Rollston, ambaye amechunguza maandishi haya kwa kina, anahoji kwamba yanaonyesha tabaka la waandishi waliofunzwa likitumia maumbo ya herufi, tahajia na tarakimu zilizosanifishwa katika ufalme wote. Uandishi ulikuwa kazi ya kitaaluma, iliyofundishwa katika aina fulani ya shule, na iliyotumiwa na serikali, hekalu na matajiri. Huo ndio ulimwengu ambamo vitabu vya Biblia ya Kiebrania viliandikwa.

Maneno ya zamani zaidi ya Biblia tunayoweza kuyashika mkononi

Mwaka 1979 mwanaakiolojia Gabriel Barkay alikuwa akichimbua mapango ya kuzikia huko Ketef Hinnom, nje kidogo ya mji wa kale wa Yerusalemu. Katika chumba kimoja timu yake ilipata vipande viwili vidogo sana vya fedha vilivyokunjwa, hirizi zilizokusudiwa kuvaliwa shingoni. Ilichukua miaka kuvifungua bila kuviharibu. Vilipofunguliwa na kusomwa, vilikuwa na baraka inayokaribia kufanana kabisa na baraka ya kikuhani ya Hesabu 6:24–26: “Yahweh akubariki na akutunze. Yahweh auangaze uso wake juu yako na akuonee huruma...”

Hati-kunjo hizi za fedha zinawekwa na wasomi wengi katika mwishoni mwa karne ya saba au mwanzoni mwa karne ya sita K.K., kabla Wababeli hawajaangamiza Yerusalemu mwaka 586 K.K. Utafiti mpya uliotumia upigaji picha wa kisasa, uliochapishwa na Barkay na wenzake mwaka 2004, ulithibitisha usomaji huo na tarehe hiyo ya mapema. Ndivyo vitu vya zamani zaidi vinavyojulikana vyenye maneno yanayopatikana pia katika Biblia. Havithibitishi kwamba kitabu cha Hesabu kilikuwepo katika umbo lake la sasa wakati huo, lakini vinaonyesha kwamba baraka hii ilikuwa ikitumika, kwa maneno yanayokaribiana sana na yetu, zaidi ya karne nne kabla ya Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi.

Vitabu vinasema nini kuhusu vyenyewe

Agano la Kale mara nyingi hutueleza kwamba mambo yaliandikwa, na nani aliyeyaandika.

  • Musa anasemekana kuandika sheria na kumbukumbu (Kutoka 17:14; 24:4; 34:27; Kumbukumbu la Torati 31:9, 24), na “Kitabu cha Sheria” kinawekwa kando ya sanduku la agano (Kumbukumbu la Torati 31:26).
  • Yoshua anaandika “katika Kitabu cha Sheria ya Mungu” (Yoshua 24:26), na Samweli anaandika haki za ufalme “katika kitabu” (1 Samweli 10:25).
  • Vitabu vya Wafalme mara kwa mara humpeleka msomaji kwenye kumbukumbu nyingine: “Kitabu cha Habari za Siku za Wafalme wa Israeli” na “wa Yuda,” ambavyo sasa vimepotea.
  • Katika Yeremia 36, nabii anamtamkia mwandishi Baruku mwana wa Neria maneno yake, naye anayaandika kwenye hati-kunjo. Mfalme Yehoyakimu anaikata hati-kunjo hiyo kipande kwa kipande na kuichoma moto; Yeremia anayatamka tena ili yaandikwe, “na maneno mengi ya namna hiyo yakaongezwa juu yake” (Yeremia 36:32).
  • Mithali 25:1 inasema kwamba “watu wa Hezekia mfalme wa Yuda” walinakili mkusanyiko wa methali za Sulemani.

Maelezo haya yanatuonyesha mchakato, si tukio la mara moja. Maneno yalinenwa, yakakumbukwa, yakaandikwa, yakakusanywa, yakanakiliwa, yakaongezewa na kupangwa. Yeremia 36 ni picha ndogo ya jambo zima: maneno yaliyonenwa na nabii, mwandishi wa kitaaluma, hati-kunjo, toleo la pili.

Mdomo na maandishi pamoja

Katika ulimwengu wa kale, uandishi haukuchukua nafasi ya kumbukumbu ya akili; viwili hivyo vilifanya kazi pamoja. David Carr, katika Writing on the Tablet of the Heart, anaonyesha jinsi elimu katika Mashariki ya Karibu ya kale ilivyomaanisha kujifunza maandiko muhimu kwa moyo, huku nakala zilizoandikwa zikitumika kama marejeo na kifaa cha kufundishia. Kumbukumbu la Torati lenyewe linawaagiza wazazi kuwarudia watoto wao maneno ya Mungu na kuyaandika kwenye miimo ya milango (Kumbukumbu la Torati 6:6–9). Zaburi ziliimbwa; methali zilifundishwa; hadithi za mababu zilisimuliwa wakati wa sikukuu na kando ya meza. Haya yalipoandikwa, maandishi hayo bado yalikusudiwa kusomwa kwa sauti na kusikilizwa.

Jambo hili lina maana kwa jinsi tunavyofikiri kuhusu usahihi. Maandiko yanayohifadhiwa kwa moyo na kukaririwa na jumuiya hayabadilishwi kwa urahisi na mtu mmoja, kwa sababu wengine wanajua yanavyokwenda. Lakini jumuiya pia inaweza, kadiri muda unavyopita, kurekebisha jinsi inavyosimulia jambo fulani. Nguvu zote mbili zinaonekana katika historia ya Biblia, na zote mbili ni sehemu ya jinsi ilivyopata kuwepo.

Vitabu viliandikwa lini?

Hapa wasomi hawakubaliani, na uaminifu unadai kusema hivyo. Mitazamo ya jadi ya Kiyahudi na ya Kikristo inaviunganisha vitabu kwa karibu na watu ambao vimepewa majina yao: Musa kwa Torati, Samweli kwa vitabu vya Samweli, Daudi kwa zaburi nyingi, Sulemani kwa maandiko ya hekima, na manabii kwa vitabu vyao. Usomi mwingi wa kisasa unaona mchakato mrefu zaidi wa utunzi na uhariri, huku vitabu vingi vikifikia umbo lao la mwisho wakati wa uhamisho wa Babeli au baada yake, katika karne ya sita na ya tano K.K. William Schniedewind, katika How the Bible Became a Book, anahoji kwamba mwishoni mwa karne ya nane na karne ya saba, chini ya wafalme kama Hezekia na Yosia, kilikuwa kipindi muhimu, kwa sababu huo ndio wakati uandishi ulipoenea zaidi katika Yuda.

Kile ambacho karibu kila mtu anakubaliana nacho ni hiki: kufikia karne ya tatu na ya pili K.K., vitabu vya Biblia ya Kiebrania vilikuwepo, vilikuwa vikinakiliwa kama maandiko matakatifu, na vilikuwa vikitafsiriwa kwa Kigiriki. Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi, kuanzia karne ya tatu K.K. na kuendelea, zina nakala za kila kitabu cha Biblia ya Kiebrania isipokuwa Esta. Kuanzia hapo hatubahatishi tena; tunazo hati zenyewe.

Kubadilika kwa alfabeti

Badiliko moja zaidi lilitokea njiani. Kiebrania cha enzi ya wafalme kiliandikwa kwa mwandiko unaoitwa leo Kiebrania cha kale (paleo-Hebrew), ndugu wa mwandiko wa Kifoinike. Baada ya uhamisho, Wayahudi walizidi kutumia mwandiko wa Kiaramu, zile herufi “za mraba” ambazo bado zinatumika kwa Kiebrania hadi leo. Talmud inalikumbuka badiliko hili na kulihusisha na Ezra (Talmud ya Babeli, Sanhedrin 21b–22a). Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi zinaonyesha mpito huo ukiendelea: nyingi zimeandikwa kwa herufi za mraba, chache zimeandikwa kabisa kwa Kiebrania cha kale, na baadhi zinaandika kwa herufi za mraba lakini zinaliweka jina la Mungu, YHWH, kwa herufi za zamani kwa kuliheshimu.

Katika kipindi chote hiki Kiebrania kiliandikwa kwa konsonanti peke yake. Irabu zilijulikana na wasomaji na zilirithishwa katika mapokeo ya usomaji. Alama za irabu zinazochapishwa katika Biblia za Kiebrania leo ziliongezwa baadaye sana na Wamasoreti, ambao kazi yao ndiyo mada ya makala nyingine katika mfululizo huu.

Kwa nini hili lina maana kwa tafsiri

Open Word Bible inatafsiri Agano la Kale kutoka Kiebrania cha Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, nakala makini ya hati iliyokamilishwa mwaka 1008 B.K. Hati hiyo iko mwisho wa barabara ndefu sana: kutoka maneno yaliyonenwa, hadi hati-kunjo zilizoandikwa na waandishi wa kitaaluma, hadi mikusanyiko, hadi nakala za nakala, hadi mapokeo ya Kimasoreti. Makala zinazofuata katika mfululizo huu zinaifuata barabara hiyo, na katika kila hatua zinauliza tunawezaje kujua kwamba kile kilichotufikia ndicho kilichoandikwa.

Vyanzo

  • Barkay, Gabriel, Andrew G. Vaughn, Marilyn J. Lundberg, and Bruce Zuckerman. “The Amulets from Ketef Hinnom: A New Edition and Evaluation.” Bulletin of the American Schools of Oriental Research 334 (2004): 41–71.
  • Carr, David M. Writing on the Tablet of the Heart: Origins of Scripture and Literature. Oxford: Oxford University Press, 2005.
  • Rollston, Christopher A. Writing and Literacy in the World of Ancient Israel: Epigraphic Evidence from the Iron Age. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2010.
  • Schniedewind, William M. How the Bible Became a Book: The Textualization of Ancient Israel. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
  • Tappy, Ron E., P. Kyle McCarter, et al. “An Abecedary of the Mid-Tenth Century B.C.E. from the Judaean Shephelah.” Bulletin of the American Schools of Oriental Research 344 (2006): 5–46.
  • van der Toorn, Karel. Scribal Culture and the Making of the Hebrew Bible. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007.
  • Talmud ya Babeli, Sanhedrin 21b–22a.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.