Fungua Biblia ya Kiebrania nawe utaona konsonanti, yaani herufi kuu, zikiwa zimezungukwa na nukta na vistari vidogo juu na chini yake. Alama hizo ni irabu na alama za kiimbo. Pembezoni mwa ukurasa katika toleo la kitaalamu utaona maelezo madogo sana kwa Kiaramu kilichofupishwa. Yote haya yaliongezwa na kundi la wanachuoni wanaojulikana kama Wamasoreti. Karibu kila tafsiri ya Agano la Kale ulimwenguni, ikiwemo ile ya Open Word Bible, imetengenezwa kutoka maandiko waliyoyalinda.

Wamasoreti walikuwa nani?

Jina hili linatoka katika neno la Kiebrania masorah, lenye maana ya “mapokeo,” yaani mapokeo ya jinsi maandiko matakatifu yanavyopaswa kuandikwa na kusomwa. Wamasoreti walikuwa waandishi na wanachuoni wa Kiyahudi waliofanya kazi kuanzia takriban karne ya sita hadi ya kumi B.K., katika vituo viwili vikuu: Babeli (Iraki ya leo) na nchi ya Israeli, hasa mji wa Tiberia kando ya Bahari ya Galilaya.

Shule ya Tiberia ndiyo iliyokuwa na ushawishi mkubwa zaidi. Familia zake zinazojulikana zaidi zilikuwa familia ya Ben Asher na ya Ben Naphtali, ambazo kwa vizazi kadhaa ziliuboresha mfumo wa irabu na alama za kiimbo. Mshiriki wa mwisho na maarufu zaidi wa familia ya Ben Asher, Aaron ben Moses ben Asher, alifanya kazi katika nusu ya kwanza ya karne ya kumi. Kodeksi ya Aleppo, mojawapo ya hati muhimu zaidi za Biblia ya Kiebrania, ilitiwa irabu na yeye (tazama Kodeksi za Aleppo na Leningrad).

Wamasoreti hawakujiona kuwa wahariri. Hawakubadilisha maandiko ya konsonanti waliyoyapokea. Kazi yao ilikuwa kuyalinda, na kuweka katika maandishi jinsi yalivyopaswa kutamkwa na kusomwa.

Tatizo walilolitatua: maandiko yasiyo na irabu

Kiebrania, kama Kiaramu na Kiarabu, hapo mwanzo kiliandikwa kwa konsonanti peke yake. Herufi chache ziliweza pia kudokeza irabu, lakini irabu nyingi hazikuandikwa. Kwa wazungumzaji wa lugha hiyo walioyajua maandiko kwa moyo, hilo lilifanya kazi vizuri. Lakini kufikia mwishoni mwa zama za kale Kiebrania hakikuwa tena lugha ya kila siku ya Wayahudi wengi. Kiaramu, Kigiriki na baadaye Kiarabu vilikuwa vimechukua nafasi yake. Usomaji sahihi wa maandiko ulirithishwa kwa mdomo, na kulikuwa na hatari halisi kwamba ungesahaulika au kuharibika.

Baadhi ya maneno yanaweza kusomwa kwa njia zaidi ya moja irabu zikikosekana. Mfano maarufu uko katika Mwanzo 47:31, ambapo konsonanti zile zile zinaweza kumaanisha “kitanda” au “fimbo.” Irabu za Kimasoreti zinasoma “kitanda”; Septuaginta ya Kigiriki, iliyotafsiriwa karne nyingi kabla, ilisoma “fimbo,” na huo ndio usomaji unaonukuliwa katika Waebrania 11:21. Usomaji wote miwili unatumia herufi zile zile hasa; irabu tu ndizo zinazotofautiana.

Suluhisho la Wamasoreti lilikuwa kuongeza alama za irabu bila kugusa konsonanti. Walibuni mfumo wa nukta na vistari vifupi vilivyowekwa juu, chini na ndani ya herufi. Kwa kuwa alama hizi ni ndogo na zinakaa kuzunguka herufi, maandiko matakatifu ya konsonanti yalibaki bila kuguswa; mtu yeyote bado angeweza kuona hasa kile ambacho hati-kunjo ya kale ilikuwa nacho.

Alama za kiimbo: uakifishaji na muziki

Wamasoreti waliongeza pia mfumo kamili wa alama za kiimbo (kwa Kiebrania, te’amim). Alama hizi hufanya mambo matatu kwa wakati mmoja:

  • Zinaonyesha ni silabi ipi ya kila neno inayotiliwa mkazo.
  • Zinafanya kazi kama alama za uakifishaji, zikigawa kila mstari katika nusu, robo na vipande vidogo zaidi. Alama yenye nguvu zaidi mwishoni mwa kila mstari inaonyesha mwisho wa mstari; alama nyingine yenye nguvu inaonyesha katikati yake.
  • Ni maandishi ya muziki kwa ajili ya kuyaimba maandiko katika sinagogi.

Kwa kuwa alama hizi zinaonyesha jinsi maneno yanavyokaa pamoja katika makundi, ni shahidi wa kale wa jinsi maandiko yalivyoeleweka. Mfano unaojulikana sana ni Isaya 40:3. Alama za kiimbo zinaunganisha “nyikani” na “tengenezeni njia” (“Sauti inaita: nyikani tengenezeni njia ya BWANA”), wakati tafsiri ya Kigiriki, inayonukuliwa katika Injili, inaliunganisha na sauti (“Sauti ya mtu anayeita nyikani”). Watafsiri mara kwa mara huzitazama alama za kiimbo katika maamuzi kama haya.

Masorah: maelezo ya pembezoni

Sehemu ya tatu ya kazi ya Wamasoreti ndiyo inayolinda maandiko moja kwa moja zaidi: Masorah, mkusanyiko mkubwa wa maelezo.

  • Masorah parva (“Masorah ndogo”) inaandikwa katika pembe za kando. Inatumia vifupisho vidogo sana kusema mambo kama “neno hili linatokea hapa tu,” au “tahajia hii inatokea mara tatu,” au “neno hili limeandikwa bila herufi ya irabu mahali hapa.”
  • Masorah magna (“Masorah kubwa”) juu na chini ya ukurasa inatoa orodha kamili zaidi, kwa mfano ikitaja mistari yote ambamo umbo lisilo la kawaida linatokea.
  • Masorah finalis mwishoni mwa kila kitabu inatoa jumla: idadi ya mistari, mstari wa katikati, na idadi ya sehemu.

Lengo ni kuyalinda maandiko dhidi ya aina mbili za kawaida zaidi za makosa ya kunakili: “kusahihisha” bila kujua neno lisilo la kawaida kuwa umbo la kawaida zaidi, na kupoteza au kuongeza herufi. Mwandishi akielezwa pembezoni kwamba neno limeandikwa kwa namna isiyo ya kawaida hapa na mahali pengine pawili tu, hatalibadilisha liwe la kawaida. Akijua kwamba kitabu kinapaswa kuwa na idadi fulani ya mistari, anaweza kuikagua nakala yake. Page Kelley, Daniel Mynatt na Timothy Crawford, katika mwongozo wao wa Masorah ya toleo la kitaalamu linalotumika kwa kawaida, wanaieleza kuwa mfumo wa kudhibiti ubora uliojengwa ndani ya hati yenyewe.

Imeandikwa hivi, inasomwa vile

Mojawapo ya sifa za kuvutia zaidi ambazo Wamasoreti walizirekodi inaitwa ketiv na qere: “kilichoandikwa” na “kinachosomwa.” Mahali fulani, maandiko ya konsonanti yaliyopokelewa yalikuwa na umbo ambalo mapokeo ya usomaji hayakulitamka. Badala ya kubadilisha herufi, Wamasoreti walizibakiza, wakaweka irabu za neno linalopaswa kusomwa kwenye konsonanti zilizoandikwa, na wakaandika pembezoni neno linalopaswa kusomwa.

Idadi ya maelezo haya inatofautiana kati ya hati na orodha, kuanzia karibu 850 hadi zaidi ya 1,500 (Tov 2012). Baadhi yanasahihisha kile kinachoonekana kuwa makosa ya tahajia; baadhi yanabadilisha maneno yaliyodhaniwa kuwa makali mno kusomwa kwa sauti hadharani; baadhi yanaakisi tofauti za matamshi.

Mfano unaotokea mara nyingi zaidi ni jina la Mungu YHWH. Halikutamkwa kwa sauti; wasomaji walisema Adonai, “Bwana,” badala yake. Kwa hiyo Wamasoreti waliandika irabu za neno hilo mbadala pamoja na konsonanti za jina hilo. Wasomaji Wakristo mwishoni mwa Zama za Kati, wasiijue desturi hii, waliusoma mchanganyiko huo kama ulivyo na wakazalisha umbo chotara “Jehovah” (Yehova). Desturi ya kuchapisha “the LORD” kwa herufi kubwa ndogo katika Biblia nyingi za Kiingereza (kama “BWANA” kwa herufi kubwa katika Biblia za Kiswahili) inatokana na mapokeo hayo hayo ya usomaji ya Kiyahudi.

Mfumo wa ketiv na qere unaonyesha wazi kabisa mtazamo wa msingi wa Wamasoreti. Walipendelea kubakiza umbo lililoonekana la ajabu, na kulieleza pembezoni, kuliko kubadilisha herufi moja ya maandiko waliyoyapokea.

Walikuwa waaminifu kiasi gani?

Tunaweza kuwapima Wamasoreti kwa ushahidi wa zamani zaidi. Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi, zenye umri wa miaka elfu moja zaidi kuliko hati kuu za Kimasoreti, zina maandiko mengi ambayo konsonanti zake zinakaribia kufanana kabisa na maandiko ya Kimasoreti. Matamshi ni vigumu zaidi kuyapima, kwa kuwa hati-kunjo hizo hazina alama za irabu, lakini kulinganisha na tafsiri za kale, na maneno ya Kiebrania yaliyoandikwa kwa herufi za Kigiriki na Kilatini, na mapokeo ya usomaji ya jumuiya nyingine za Kiyahudi kunaonyesha kwamba mfumo wa Tiberia ulihifadhi matamshi ya kale kweli, si uvumbuzi. Utafiti wa kina wa Geoffrey Khan kuhusu mapokeo ya usomaji ya Tiberia unahoji kwamba yanahifadhi matamshi yenye mizizi katika kipindi cha Hekalu la Pili.

Hilo halimaanishi kwamba maandiko ya Kimasoreti hayana kosa lolote. Maandiko yake ya konsonanti wakati mwingine yanahifadhi makosa yaliyoingia kabla ya wakati wa Wamasoreti, na mahali machache mashahidi wengine, kama Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi au Septuaginta ya Kigiriki, wanaonekana kuhifadhi usomaji bora zaidi. Wataalamu wa uhakiki wa maandiko hupima visa hivyo kimoja kimoja. Lakini Wamasoreti wenyewe karibu hawakuongeza kosa jipya lolote katika konsonanti. Kile walichokipokea, walikirithisha.

Wamasoreti na Open Word Bible

Agano la Kale la Open Word Bible linatafsiriwa kutoka Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, nakala ya kidijitali ya Kodeksi ya Leningrad, hati iliyokamilishwa mwaka 1008 B.K. katika mapokeo ya Ben Asher. Kila neno la Kiebrania unaloliona katika rekodi zetu za sababu, pamoja na irabu na alama zake za kiimbo, linatoka katika data hiyo. Kwa maana halisi, Wamasoreti ndio sababu tunaweza kukuonyesha Kiebrania kabisa. Kanuni yetu kwamba hakuna mtu anayeandika Kiebrania wala Kigiriki kwa mkono ni mwangwi mdogo wa kisasa wa mtazamo wao: maandiko yananakiliwa kutoka chanzo, kamwe si kwa kukumbuka.

Vyanzo

  • Kelley, Page H., Daniel S. Mynatt, and Timothy G. Crawford. The Masorah of Biblia Hebraica Stuttgartensia: Introduction and Annotated Glossary. Grand Rapids: Eerdmans, 1998.
  • Khan, Geoffrey. The Tiberian Pronunciation Tradition of Biblical Hebrew. Juzuu 2. Cambridge: Open Book Publishers, 2020. Inapatikana bure (open access).
  • Khan, Geoffrey. A Short Introduction to the Tiberian Masoretic Bible and Its Reading Tradition. Toleo la 2. Piscataway, NJ: Gorgias, 2013.
  • Tov, Emanuel. Textual Criticism of the Hebrew Bible. Toleo la 3. Minneapolis: Fortress, 2012.
  • Würthwein, Ernst, and Alexander Achilles Fischer. The Text of the Old Testament: An Introduction to the Biblia Hebraica. Toleo la 3. Grand Rapids: Eerdmans, 2014.
  • Yeivin, Israel. Introduction to the Tiberian Masorah. Imetafsiriwa na kuhaririwa na E. J. Revell. Missoula, MT: Scholars Press, 1980.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.