Ukitaka kujua hasa maandiko ya Kiebrania ya Agano la Kale yanasema nini, utaangalia wapi? Si kwenye Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi, ingawa zina thamani kubwa: nyingi ni vipande tu, na zinatofautiana zenyewe kwa zenyewe. Badala yake wasomi na watafsiri wanageukia vitabu viwili vya zama za kati, vyote viwili vimeandikwa na waandishi makini kabisa wa mapokeo ya Kimasoreti, na vyote viwili vina historia za kushangaza. Hivyo ni Kodeksi ya Aleppo na Kodeksi ya Leningrad.

Kodeksi ni kitabu chenye kurasa tu, tofauti na hati-kunjo. Hati-kunjo za Torati za kusomwa sinagogini zililazimika kuwa hati-kunjo, bila irabu wala maelezo. Lakini kwa ajili ya kujifunza na kuhifadhi mapokeo kamili ya Kimasoreti, waandishi kuanzia karibu karne ya tisa na kuendelea walitengeneza kodeksi kubwa za Biblia nzima, zenye irabu, alama za kiimbo na Masorah pembezoni.

Kodeksi ya Aleppo: taji

Kodeksi ya Aleppo iliandikwa huko Tiberia karibu mwaka 930 B.K. Konsonanti zake zilinakiliwa na mwandishi aitwaye Shlomo ben Buya’a, na irabu zake, alama za kiimbo na maelezo ya Kimasoreti viliongezwa na Aaron ben Moses ben Asher, Mmasoreti maarufu kuliko wote. Ilikuwa kodeksi ya mfano, iliyokusudiwa kuwa nakala yenye mamlaka ambayo nyingine zingeweza kukaguliwa kwayo.

Mara ikatambuliwa kuwa hivyo. Katika karne ya kumi na mbili, mwanachuoni mkuu Maimonides aliiona huko Misri na akaitumia kuamua maswali kuhusu mpangilio wa Torati. Katika kitabu chake cha sheria anakieleza kitabu alichokitegemea kuwa kile “kinachojulikana Misri, chenye vitabu ishirini na vinne, na kilichokuwa Yerusalemu,” kilichosahihishwa na Ben Asher, na anasema kwamba “kila mtu alikitegemea” (Mishneh Torah, Sheria za Tefillin, Mezuzah na Hati-kunjo ya Torati 8:4). Wasomi wengi wanakitambulisha kitabu hicho kuwa Kodeksi ya Aleppo.

Karibu na mwisho wa karne ya kumi na nne kodeksi hiyo ilipelekwa Aleppo, huko Siria, ambako ilihifadhiwa kwa karibu miaka mia sita katika sinagogi kuu la mji huo. Jumuiya iliiita Keter, “Taji.” Ililindwa kwa ukaribu sana hivi kwamba wasomi wachache wa nje waliruhusiwa kuiona, sembuse kuipiga picha.

1947 na baadaye

Mnamo Desemba 1947, baada ya Umoja wa Mataifa kupiga kura ya kugawa Palestina, ghasia zilizuka huko Aleppo. Sinagogi lilichomwa moto. Kwa muda iliogopwa kwamba kodeksi hiyo ilikuwa imeteketea. Kwa kweli sehemu kubwa yake ilikuwa imenusurika, lakini ilipofika Israeli mwaka 1958, ikiwa imetoroshwa kwa magendo kutoka Siria, sehemu kubwa ilikuwa haipo. Takriban kurasa 295 kati ya kurasa zake za awali zimebaki, karibu asilimia 60. Karibu Torati yote imepotea: maandiko yaliyobaki yanaanza katika Kumbukumbu la Torati 28. Baadhi ya kurasa zilizopotea huenda zilichomwa; nyingine kwa uwezekano mkubwa zilichukuliwa wakati wa ghasia au baadaye. Kurasa chache moja moja zimejitokeza tangu wakati huo. Habari kamili, pamoja na mabishano kuhusu jinsi kodeksi ilivyofika Israeli, inasimuliwa na Hayim Tawil na Bernard Schneider katika Crown of Aleppo na, kwa jicho la kukosoa zaidi, na mwandishi wa habari Matti Friedman katika The Aleppo Codex.

Kodeksi ya Aleppo sasa inahifadhiwa katika Makumbusho ya Israeli huko Yerusalemu, na picha zake zenye ubora wa juu zinapatikana mtandaoni bila malipo. Ndiyo msingi wa Mradi wa Biblia wa Chuo Kikuu cha Kiebrania (Hebrew University Bible Project), toleo kubwa la kitaalamu, na wa matoleo kadhaa ya Kiisraeli ya Biblia ya Kiebrania, kama toleo la Jerusalem Crown. Kwa sehemu zilizopotea, wahariri wanategemea hati nyingine za mapokeo hayo hayo, zaidi ya yote Kodeksi ya Leningrad.

Kodeksi ya Leningrad: kamili na yenye tarehe

Kodeksi ya Leningrad ilikamilishwa mwaka 1008 B.K. (maelezo yake ya mwisho ya mwandishi yanatoa pia tarehe katika mifumo mingine, inayoelekeza kwenye 1008 au 1009). Iliandikwa huko Kairo na mwandishi aitwaye Samuel ben Jacob, aliyenakili konsonanti na kuongeza irabu, alama za kiimbo na Masorah yeye mwenyewe. Maelezo yake ya mwisho yanasema kwamba aliisahihisha kodeksi hiyo kulingana na vitabu vilivyotayarishwa na Aaron ben Moses ben Asher.

Ndiyo hati kamili ya zamani zaidi ya Biblia ya Kiebrania iliyobaki. Ina vitabu vyote ishirini na vinne vya orodha ya Kiebrania (vitabu thelathini na tisa vya Agano la Kale la Kiprotestanti), katika kurasa 491 za ngozi-karatasi. Ina pia “kurasa za zulia” kumi na sita, kurasa zilizopambwa kwa michoro ya kijiometri iliyoundwa kwa sehemu na maelezo madogo sana ya Kimasoreti yaliyoandikwa kwa mitindo.

Katika karne ya kumi na tisa kodeksi hiyo ilinunuliwa na mkusanyaji wa Kikaraiti Abraham Firkovich, na mwaka 1863 ilifika, pamoja na mkusanyiko wake, katika Maktaba ya Umma ya Kifalme huko St Petersburg, ambayo sasa ni Maktaba ya Taifa ya Urusi, ambako bado iko. Namba yake ya rafu ni Firkovich B 19 A. Mji huo uliitwa Leningrad wakati wa enzi ya Kisovieti, na jina hilo likabaki.

Kwa nini ikawa kiwango

Mwanzoni mwa karne ya ishirini mwanachuoni Mjerumani Rudolf Kittel na mshirika wake Paul Kahle walikuwa wakitayarisha toleo la kitaalamu la Biblia ya Kiebrania, Biblia Hebraica. Matoleo mawili ya kwanza, mwaka 1906 na 1913, yalitegemea Biblia ya Kirabi iliyochapishwa Venisi mwaka 1524–25, maandiko yaliyochapishwa yaliyokusanywa kutoka hati za baadaye. Kahle alihoji kwamba ingekuwa bora zaidi sana kulijenga toleo hilo juu ya hati ya mapokeo halisi ya Ben Asher. Kodeksi ya Aleppo haikufikika huko Siria; Kodeksi ya Leningrad ilipatikana. Toleo la tatu la Biblia Hebraica (1937) lilikuwa Biblia ya kwanza ya Kiebrania iliyochapishwa kuinakili.

Tangu hapo, Kodeksi ya Leningrad imekuwa msingi wa:

  • Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS, 1967–1977), kwa miongo mingi Biblia ya Kiebrania ya kawaida kwa wanafunzi na watafsiri;
  • Biblia Hebraica Quinta (BHQ), mrithi wake, inayochapishwa kitabu kwa kitabu tangu 2004;
  • Kodeksi ya Leningrad ya Westminster (WLC), nakala ya kidijitali inayopatikana bure, iliyotengenezwa kwanza katika Westminster Theological Seminary na kutunzwa na J. Alan Groves Center, ambayo nayo ndiyo msingi wa miradi huru kama Open Scriptures Hebrew Bible na MACULA Hebrew.

Mwaka 1998 nakala kamili ya picha ilichapishwa, ikihaririwa na David Noel Freedman na wengine, ili mtu yeyote aweze kulinganisha matoleo yaliyochapishwa na hati yenyewe.

Zinakaribiana kiasi gani?

Zinakaribiana sana. Wasomi waliolinganisha Kodeksi ya Leningrad na Kodeksi ya Aleppo katika vitabu ambamo zote mbili zimebaki wanaona kwamba zinakubaliana karibu kabisa katika konsonanti zake na kwa kiasi kikubwa sana katika irabu na alama za kiimbo. Pale zinapotofautiana, Kodeksi ya Aleppo kwa ujumla inachukuliwa kuwa mwakilishi sahihi zaidi wa mapokeo ya Ben Asher; Kodeksi ya Leningrad ina masahihisho mengi zaidi na hitilafu za hapa na pale, baadhi yake huenda zinatokana na Samuel ben Jacob kuyafananisha maandiko ya awali na kielelezo cha Ben Asher (Würthwein na Fischer 2014). Mordechai Breuer, aliyetayarisha toleo linalotegemea Kodeksi ya Aleppo na hati zinazohusiana nayo, aliona kwamba tofauti hizo ziko zaidi katika mambo madogo ya irabu na alama za kiimbo.

Kwa msomaji wa tafsiri, tofauti hizi karibu kamwe hazibadilishi maana. Kile ambacho ulinganisho huo unaonyesha ni kwamba hati mbili, zilizoandikwa kwa tofauti ya karibu miaka themanini na katika miji tofauti, zinahifadhi maandiko yale yale kwa usahihi wa ajabu, na kwamba zote mbili zinakubaliana kwa karibu na hati-kunjo za “proto-Masoretic” (za kabla ya Kimasoreti) kutoka jangwa la Yudea zilizoandikwa karibu miaka elfu moja mapema.

Kwa nini Open Word Bible inatumia Kodeksi ya Leningrad

Open Word Bible inatafsiri Agano la Kale kutoka Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, pamoja na data ya neno kwa neno kutoka MACULA Hebrew na Open Scriptures Hebrew Bible. Kuna sababu tatu.

  • Ni kamili. Kila kitabu na kila mstari umo, kutoka hati moja, kwa hiyo hakuna haja ya kuunganisha vyanzo pamoja.
  • Ndiyo kiwango cha kitaalamu. Ndiyo maandiko yaliyo nyuma ya BHS na BHQ, ambayo karibu kila tafsiri ya kisasa huyatazama, kwa hiyo maamuzi yetu yanaweza kulinganishwa moja kwa moja na yao.
  • Ni huru. WLC iko katika mali ya umma, kwa hiyo data yetu ya Kiebrania inaweza kushirikishwa kwa uhuru kama tafsiri yetu.

Rekodi ya sababu ya kila sentensi inaonyesha Kiebrania hasa kama data ya WLC inavyokitoa. Pale wasomi wanapofikiri kwamba maandiko ya Kimasoreti yana tatizo, na kwamba shahidi mwingine wa kale anapaswa kupendelewa, uamuzi unarekodiwa na kuelezwa, kama inavyoelezwa katika makala zetu kuhusu mbinu.

Vyanzo

  • Freedman, David Noel, Astrid B. Beck, and James A. Sanders, wahariri. The Leningrad Codex: A Facsimile Edition. Grand Rapids: Eerdmans; Leiden: Brill, 1998.
  • Friedman, Matti. The Aleppo Codex: A True Story of Obsession, Faith, and the Pursuit of an Ancient Bible. Chapel Hill: Algonquin Books, 2012.
  • Goshen-Gottstein, Moshe H. “The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text.” Biblical Archaeologist 42 (1979): 145–163.
  • Maimonides. Mishneh Torah, Sheria za Tefillin, Mezuzah na Hati-kunjo ya Torati 8:4.
  • Tawil, Hayim, and Bernard Schneider. Crown of Aleppo: The Mystery of the Oldest Hebrew Bible Codex. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2010.
  • Tov, Emanuel. Textual Criticism of the Hebrew Bible. Toleo la 3. Minneapolis: Fortress, 2012.
  • Würthwein, Ernst, and Alexander Achilles Fischer. The Text of the Old Testament: An Introduction to the Biblia Hebraica. Toleo la 3. Grand Rapids: Eerdmans, 2014.
  • Kodeksi ya Aleppo mtandaoni: aleppocodex.org.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.