Katika majira ya baridi ya 1946–47, mchungaji kijana Mbedui aitwaye Muhammed edh-Dhib, wa kabila la Ta’amireh, alikuwa akimtafuta mbuzi aliyepotea kati ya majabali karibu na pwani ya kaskazini-magharibi ya Bahari ya Chumvi. Alitupa jiwe ndani ya tundu kwenye mwamba na akasikia kitu kikivunjika. Yeye na wenzake walipoingia baadaye, walikuta mitungi mirefu ya udongo, na ndani ya baadhi yake, mafurushi ya ngozi ya zamani yaliyofungwa kwa kitani.

Mafurushi hayo yalikuwa ya kwanza kati ya Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi. Katika muongo uliofuata, mapango kumi na moja karibu na magofu ya Khirbet Qumran yangetoa mabaki ya takriban hati mia tisa, zilizoandikwa kati ya karibu karne ya tatu K.K. na karne ya kwanza B.K. Miongoni mwake kuna nakala za zamani zaidi za vitabu vya Biblia ya Kiebrania ambazo zimewahi kupatikana.

Hati-kunjo saba za kwanza

Wabedui walizipeleka hati-kunjo hizo Bethlehemu, ambako hatimaye zilimfikia fundi viatu na mfanyabiashara wa vitu vya kale, Khalil Iskander Shahin, aliyejulikana kama Kando. Kutoka hapo hati-kunjo saba za kwanza ziligawanywa kati ya wanunuzi wawili.

  • Nne zilikwenda kwa Mar Athanasius Yeshue Samuel, Askofu Mkuu (Metropolitan) wa Kanisa la Kiorthodoksi la Kisiria la Yerusalemu, katika Monasteri ya Mtakatifu Marko. Zilikuwa Hati-kunjo Kuu ya Isaya (1QIsa-a), Kanuni ya Jumuiya, fafanuzi ya Habakuki, na Apokrifoni ya Mwanzo iliyoharibika vibaya.
  • Tatu zilinunuliwa na Eleazar Sukenik, mwanaakiolojia wa Chuo Kikuu cha Kiebrania. Zilikuwa hati-kunjo ya pili ya Isaya (1QIsa-b), iliyobaki vipande vipande, Hati-kunjo ya Vita, na Nyimbo za Shukrani. Sukenik alifanya ununuzi wake wa kwanza tarehe 29 Novemba 1947, siku ile ile Umoja wa Mataifa ulipopiga kura ya kugawa Palestina.

Wasomi wa American Schools of Oriental Research huko Yerusalemu, wakiwemo John Trever na Millar Burrows, walizipiga picha hati-kunjo za Mar Samuel mwanzoni mwa 1948. Trever aliulinganisha mwandiko wa hati-kunjo ya Isaya na Mafunjo ya Nash, maandishi madogo ya Kiebrania yaliyodhaniwa wakati huo kuwa ya zamani zaidi yanayojulikana, na akatuma picha kwa mwanaakiolojia William F. Albright, aliyejibu kwamba huo ulikuwa “ugunduzi mkubwa zaidi wa hati katika nyakati za kisasa.” Tangazo lilitolewa Aprili 1948.

Mar Samuel alizipeleka hati-kunjo zake nne Marekani. Akiwa ameshindwa kuziuza kwa miaka kadhaa, aliweka tangazo dogo katika gazeti la Wall Street Journal tarehe 1 Juni 1954 akitoa “The Four Dead Sea Scrolls” (Hati-kunjo Nne za Bahari ya Chumvi). Tangazo hilo lilijibiwa, kupitia watu wa kati, kwa niaba ya Yigael Yadin, mwana wa Sukenik, aliyezinunua kwa ajili ya Taifa la Israeli kwa dola 250,000. Hati-kunjo zote saba za kwanza sasa zinaonyeshwa katika Shrine of the Book (Hekalu la Kitabu) katika Makumbusho ya Israeli, Yerusalemu, jengo lililobuniwa lifanane na kifuniko cha mojawapo ya mitungi ambamo zilipatikana.

Mapango kumi na moja

Ilipojulikana kwamba hati-kunjo hizo zilikuwa na thamani, Wabedui waliichunguza sehemu hiyo kikamilifu, na mara nyingi waliyapata mapango kabla ya wanaakiolojia. Uchimbuaji rasmi uliongozwa na Roland de Vaux wa École Biblique huko Yerusalemu na Gerald Lankester Harding wa Idara ya Mambo ya Kale ya Yordani, waliochunguza Pango la 1 mwaka 1949 na kisha wakachimbua makazi ya karibu ya Khirbet Qumran kuanzia 1951 hadi 1956.

  • Pango la 1 lilitoa hati-kunjo saba za kwanza na vipande vya nyingine nyingi.
  • Pango la 3 (1952) lilikuwa na Hati-kunjo ya Shaba, orodha ya hazina iliyofichwa iliyochorwa kwenye chuma, ambayo bado haijaelezwa.
  • Pango la 4 (1952), lililopatikana na Wabedui mahali panapoonekana kutoka makazi hayo, lilikuwa tajiri kuliko yote. Lilikuwa na vipande karibu 15,000 kutoka hati zaidi ya 500 tofauti, vingi visivyo vikubwa kuliko stempu ya posta.
  • Pango la 11 (1956) lilitoa hati-kunjo kadhaa zilizohifadhiwa vizuri, ikiwemo hati-kunjo kubwa ya Zaburi na Hati-kunjo ya Hekalu, ambayo Yadin aliipata mwaka 1967.

Mwaka 2017, wanaakiolojia wa Chuo Kikuu cha Kiebrania walitangaza pango la kumi na mbili karibu na Qumran, lenye mitungi iliyovunjika na hati-kunjo tupu lakini bila maandishi yoyote: pengine liliporwa zamani.

Maeneo mengine katika jangwa la Yudea yalitoa vitu vinavyohusiana: hati-kunjo za Biblia huko Masada, ngome ambamo waasi wa Kiyahudi walistahimili dhidi ya Roma hadi mwaka 73 au 74 B.K.; hati na maandiko ya Biblia huko Wadi Murabba’at na Nahal Hever kutoka wakati wa uasi wa Bar Kokhba (132–135 B.K.); na hati-kunjo ya Kigiriki ya Manabii Wadogo kutoka Nahal Hever. Hivi karibuni, mwaka 2021, Mamlaka ya Mambo ya Kale ya Israeli ilitangaza vipande vipya vya hati-kunjo hiyo ya Kigiriki, kutoka Zekaria na Nahumu, vilivyopatikana katika “Pango la Hofu.”

Mkusanyiko una nini?

Hati takriban mia tisa zinaangukia katika makundi matatu mapana.

Hati za Biblia. Zaidi ya mia mbili kati ya hati za Qumran ni nakala za vitabu vya Biblia ya Kiebrania. Kila kitabu kinawakilishwa isipokuwa Esta (na Nehemia, ambacho Wayahudi wa kale walikihesabu kuwa kitabu kimoja pamoja na Ezra). Vitabu vilivyonakiliwa mara nyingi zaidi ni Zaburi, Kumbukumbu la Torati, Mwanzo na Isaya. Nyingi zimebaki vipande vipande; Hati-kunjo Kuu ya Isaya ndiyo pekee iliyo kamili.

Maandiko mengine ya Kiyahudi yaliyojulikana kabla ya 1947. Haya yanajumuisha vitabu kama Tobiti, Yoshua bin Sira na Yubile, na sehemu za 1 Henoko, baadhi vikipatikana kwa mara ya kwanza katika lugha zake za asili.

Maandiko ambayo hayakujulikana hapo awali. Kanuni za jumuiya, nyimbo, sala, kalenda, fafanuzi za vitabu vya manabii, maandiko ya kisheria na maono ya mwisho wa zama. Haya ndiyo maandiko yaliyoibua sehemu kubwa ya mjadala wa umma.

Nani aliziandika?

De Vaux alihitimisha kwamba hati-kunjo hizo zilikuwa mali ya jumuiya iliyoishi Qumran, na akaitambulisha kuwa Waesene, kundi la Kiyahudi linaloelezwa na Yosefu (Josephus), Filo na mwandishi Mrumi Plinio Mzee, anayewaweka Waesene kwenye pwani ya magharibi ya Bahari ya Chumvi (Natural History 5.73). Huu bado ni mtazamo wa wengi, ingawa kwa namna zilizorekebishwa. Baadhi ya wasomi, kama Norman Golb, walihoji kwamba hati-kunjo hizo zilitoka katika maktaba za Yerusalemu, zikafichwa mapangoni kabla Warumi hawajauangamiza mji huo mwaka 70 B.K. Wengine wanafikiri kwamba Qumran ilikuwa mojawapo ya makazi kadhaa ya Waesene, na kwamba hati-kunjo hizo zilikusanywa katika kipindi kirefu.

Kwa historia ya Biblia, swali hili lina uzito mdogo kuliko inavyoweza kuonekana. Yeyote aliyekuwa mmiliki wake, hati-kunjo za Biblia zilinakiliwa na waandishi wa Kiyahudi katika karne kadhaa, na nyingi ni wazi kwamba zililetwa Qumran kutoka mahali pengine. Zinaonyesha maandiko ya Biblia ya Kiebrania yalivyokuwa katika karne za mwisho kabla ya Yesu.

Kuzipa hati-kunjo tarehe

Tunajuaje umri wake? Njia tatu zinazojitegemea zinakubaliana.

  • Akiolojia. Vyombo vya udongo na sarafu huko Qumran vinaonyesha kwamba makazi hayo yalikaliwa kuanzia mwishoni mwa karne ya pili au mwanzoni mwa karne ya kwanza K.K. na kuangamizwa na Warumi karibu mwaka 68 B.K.
  • Paleografia. Uchunguzi wa miandiko ya mkono unawawezesha wasomi kupanga miandiko kwa mfuatano. Utafiti wa kitamaduni wa Frank Moore Cross kuhusu miandiko ya Kiyahudi uliziweka hati-kunjo nyingi kati ya karibu mwaka 250 K.K. na 68 B.K.
  • Upimaji wa kaboni ya mionzi. Majaribio yaliyofanywa Zurich mwaka 1990–91 na Tucson mwaka 1994, kwa sampuli kutoka hati-kunjo mbalimbali, yalitoa tarehe zinazokubaliana kwa jumla na makadirio ya paleografia.

Barabara ndefu kuelekea uchapishaji

Hati-kunjo kutoka Pango la 1 zilichapishwa haraka. Pango la 4 lilikuwa jambo tofauti. Makumi ya maelfu ya vipande vyake vilikabidhiwa timu ndogo ya kimataifa, iliyotumia miaka mingi kuvipanga, kuviunganisha na kuvitambua. Uchapishaji katika mfululizo rasmi, Discoveries in the Judaean Desert (DJD), ulikwenda polepole, na kufikia miaka ya 1980 maandiko mengi yalikuwa bado hayajachapishwa, zaidi ya miaka thelathini baada ya kugunduliwa.

Uchungu ulilipuka mwaka 1991. Ben Zion Wacholder na Martin Abegg walitumia faharasa ya maneno iliyotayarishwa na timu hiyo kuunda upya kwa kompyuta maandiko yasiyochapishwa; Biblical Archaeology Society ilichapisha toleo la picha; na Maktaba ya Huntington huko California ilitangaza kwamba ingeruhusu watu kuona mkusanyiko wake wa picha. Ukiritimba ukavunjika. Wakati huo huo, chini ya mhariri mkuu mpya, Emanuel Tov, aliyeteuliwa mwaka 1990, timu rasmi ilipanuliwa sana, na mfululizo wa DJD kimsingi ulikamilishwa katika miaka ya 2000, ukiwa na juzuu karibu arobaini.

Leo mtu yeyote anaweza kutazama picha zenye ubora wa juu za hati-kunjo hizo mtandaoni, kupitia Leon Levy Dead Sea Scrolls Digital Library ya Mamlaka ya Mambo ya Kale ya Israeli na mradi wa Digital Dead Sea Scrolls wa Makumbusho ya Israeli.

Kwa nini ina maana

Kabla ya 1947, hati kubwa za zamani zaidi za Kiebrania za Agano la Kale zilikuwa za karibu mwaka 900–1000 B.K. Ghafla, wasomi wakawa na nakala zenye umri wa takriban miaka elfu moja zaidi. Makala mbili zinazofuata zinaangalia kile ambacho nakala hizo zinaonyesha: kwanza Hati-kunjo Kuu ya Isaya, na kisha kile ambacho hati-kunjo zinaonyesha kuhusu maandiko ya Biblia kwa ujumla.

Vyanzo

  • Cross, Frank Moore. “The Development of the Jewish Scripts.” Katika The Bible and the Ancient Near East, kimehaririwa na G. Ernest Wright, 133–202. Garden City, NY: Doubleday, 1961.
  • de Vaux, Roland. Archaeology and the Dead Sea Scrolls. Schweich Lectures 1959. London: Oxford University Press, 1973.
  • Fields, Weston W. The Dead Sea Scrolls: A Full History. Juzuu 1. Leiden: Brill, 2009.
  • Golb, Norman. Who Wrote the Dead Sea Scrolls? The Search for the Secret of Qumran. New York: Scribner, 1995.
  • Jull, A. J. Timothy, et al. “Radiocarbon Dating of Scrolls and Linen Fragments from the Judean Desert.” Radiocarbon 37 (1995): 11–19.
  • Magness, Jodi. The Archaeology of Qumran and the Dead Sea Scrolls. Toleo la 2. Grand Rapids: Eerdmans, 2021.
  • VanderKam, James C., and Peter Flint. The Meaning of the Dead Sea Scrolls. San Francisco: HarperSanFrancisco, 2002.
  • Leon Levy Dead Sea Scrolls Digital Library: deadseascrolls.org.il.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.