Kati ya Hati-kunjo zote za Bahari ya Chumvi, moja imekuwa ishara ya ugunduzi mzima: Hati-kunjo Kuu ya Isaya, inayojulikana na wasomi kama 1QIsa-a (Pango la 1, Qumran, Isaya, nakala ya kwanza). Ilikuwa miongoni mwa hati-kunjo saba za kwanza zilizopatikana mwaka 1947, na ndicho kitabu pekee cha Biblia miongoni mwa hati-kunjo hizo kilichobaki kikiwa kamili, sura zote sitini na sita, kuanzia mstari wa kwanza hadi wa mwisho.

Pia ni jaribio la kiasili. Kabla ya 1947, hati kamili za zamani zaidi za Kiebrania za Isaya zilikuwa za karibu mwaka 900–1000 B.K. Hati-kunjo Kuu ya Isaya ilinakiliwa karibu miaka elfu moja kabla. Ziweke mbili hizo kando kwa kando, nawe utaweza kuona kile ambacho milenia moja ya kunakili kwa mkono ilifanya kwa maandiko.

Hati-kunjo yenyewe

Hati-kunjo hii imetengenezwa kwa karatasi kumi na saba za ngozi zilizoshonwa pamoja, yenye urefu wa karibu mita 7.3 (futi 24) na kimo cha karibu sentimita 26, na maandiko yameandikwa katika safu hamsini na nne. Inaonyesha dalili za kutumika kwa muda mrefu: ilirekebishwa zamani za kale, na sehemu ya nje, iliyoshikwa zaidi, imechakaa.

Kwa kawaida inawekwa katika karne ya pili K.K., karibu mwaka 150–100 K.K., kwa msingi wa mwandiko wake. Majaribio ya kaboni ya mionzi mwaka 1990–91 na 1994 yalitoa vipindi vinavyokubaliana na tarehe ya mapema. Hilo linaifanya kuwa ya zamani kuliko wakati wa Yesu kwa zaidi ya karne moja.

Hati-kunjo hiyo sasa inahifadhiwa katika Shrine of the Book (Hekalu la Kitabu) katika Makumbusho ya Israeli huko Yerusalemu. Kwa sababu ya udhaifu wake, kwa kawaida nakala yake ndiyo inayoonyeshwa. Hati-kunjo nzima inaweza kutazamwa mtandaoni kwa ubora wa juu kupitia tovuti ya Digital Dead Sea Scrolls ya Makumbusho ya Israeli.

Ulinganisho ulionyesha nini

Wasomi walipoichunguza hati-kunjo hiyo kwa mara ya kwanza, matokeo yaliwashangaza wengi wao. Millar Burrows, aliyeongoza uchapishaji wa kwanza, aliandika kwamba ilikubaliana na maandiko ya Kimasoreti kwa kiwango cha kushangaza kwa hati ya zamani kiasi hicho, na kwamba tofauti zake nyingi zilikuwa hasa mambo ya tahajia na sarufi yasiyoathiri maana.

Hilo limeendelea kusimama. Tofauti kati ya 1QIsa-a na maandiko ya Kimasoreti zinaangukia katika makundi machache.

Tahajia. Hii ndiyo tofauti ya kawaida zaidi kwa mbali. Mwandishi wa 1QIsa-a alitumia tahajia “kamili”, akiongeza konsonanti kama waw na yod kuonyesha irabu, mara nyingi zaidi sana kuliko maandiko ya Kimasoreti yanavyofanya. Hii ni kama tofauti kati ya tahajia ya Kiingereza cha Uingereza “colour” na ya Kiingereza cha Marekani “color”: neno ni lile lile, tahajia si ile ile. Maelfu ya tofauti ni za aina hii.

Sarufi na matamshi. Baadhi ya maumbo yanaakisi Kiebrania cha wakati wa mwandishi mwenyewe: miishilio ya viwakilishi au maumbo ya vitenzi yanayotofautiana kidogo, na athari ya Kiaramu ya hapa na pale.

Makosa madogo. Kama kila hati, hati-kunjo hii ina makosa ya kunakili: maneno yaliyorukwa na kisha kuongezwa juu ya mstari, herufi zilizochanganywa, neno lililoandikwa mara mbili. Mengi yalisahihishwa na mwandishi au na mkono wa baadaye. Mahali pamoja mwandishi aliruka kutoka kujitokeza kwa kirai kimoja hadi kujitokeza kwake kunakofuata, na msahihishaji baadaye akayaandika maneno yaliyokosekana pembezoni.

Usomaji tofauti halisi. Idadi ndogo zaidi ya tofauti kweli zinaathiri maana ya neno au kirai. Nyingi ni ndogo: “na” ikiwepo au isiwepo, umoja au wingi, kihusishi tofauti.

Hati-kunjo Kuu ya Isaya si mali ya kundi la maandiko ya “proto-Masoretic” (ya kabla ya Kimasoreti) kwa maana kamili; tahajia yake na baadhi ya usomaji wake ni vya kwake yenyewe. Mwenzake kutoka pango lile lile, 1QIsa-b, ambayo haijakamilika lakini inagusa sehemu za sura nyingi, inakaribiana zaidi na maandiko ya Kimasoreti, mara nyingi ikiwa sawa kabisa herufi kwa herufi. Kwa pamoja zilionyesha kwamba maandiko ya Isaya yaliyosomwa katika masinagogi katika Zama za Kati, kwa kiini chake, yalikuwa maandiko yale yale yaliyosomwa katika karne ya pili K.K.

Usomaji kadhaa wenye uzito

Baadhi ya usomaji katika hati-kunjo hii umekubaliwa na tafsiri za kisasa. Mifano mitatu inaonyesha jinsi jambo hili linavyofanya kazi.

Isaya 53:11. Maandiko ya Kimasoreti yanasomeka, neno kwa neno, “Kutoka katika dhiki ya nafsi yake ataona; atashibishwa.” Kitenzi “ataona” hakina kitu kinachoonwa. Hati-kunjo Kuu ya Isaya, 1QIsa-b na hati nyingine ya Isaya kutoka Pango la 4 (4QIsa-d) zote zinasoma “ataona nuru,” na hivyo ndivyo Septuaginta ya Kigiriki inavyosoma pia. Tafsiri kadhaa za kisasa, kama NIV, NRSV na NET Bible, zinakubali “nuru”; nyingine, kama ESV, zinabaki na usomaji wa Kimasoreti na kutaja ule mwingine katika tanbihi. Kwa njia yoyote ile, maana ya sura ni ile ile: mtumishi anayeteseka ataishi baada ya mateso yake na kuthibitishwa kuwa na haki.

Isaya 21:8. Maandiko ya Kimasoreti yanasema, “Kisha simba akapiga kelele,” jambo ambalo ni vigumu kulipatanisha na tukio la mlinzi juu ya mnara. 1QIsa-a inasoma “Kisha yule anayeona akapiga kelele,” yaani, mlinzi. Kwa Kiebrania maneno hayo mawili yanashiriki herufi zao nyingi, kwa hiyo ni rahisi kuona jinsi moja lingeweza kugeuka kuwa lingine. Tafsiri nyingi sasa zinaifuata hati-kunjo hiyo.

Isaya 40:6. Maandiko ya Kimasoreti yanasomeka “Sauti inasema, ‘Piga kelele!’ Naye akasema, ‘Nipige kelele nini?’” 1QIsa-a ina “Nami nikasema,” sawa na Septuaginta na Vulgata ya Kilatini. Tofauti ni herufi moja. Tafsiri nyingi za kisasa zinakubali “nikasema,” na hivyo kumfanya nabii kuwa ndiye msemaji.

Mifano hii ni ya kawaida kwa tofauti halisi. Inastahili uangalifu ambao watafsiri wanaipa, na mahali machache inaboresha uelewa wetu wa mstari. Lakini hakuna hata mmoja unaobadilisha ujumbe wa Isaya au fundisho lolote linalotegemea kitabu hicho.

Maandiko yalikuwa na umri gani kabla ya hati-kunjo?

Ni rahisi kuifikiria hati-kunjo hii kama picha ya “Isaya wa awali.” Siyo. Yenyewe ni nakala, iliyotengenezwa karne kadhaa baada ya wakati wa nabii katika karne ya nane K.K. na baada ya kutungwa kwa sehemu za baadaye za kitabu. Kati ya maandiko ya awali na hati-kunjo hii kulikuwa na vizazi vya kunakili ambavyo hatuna ushahidi wake wa moja kwa moja. Kile ambacho hati-kunjo hii inathibitisha si kwamba maandiko hayakubadilika kamwe kabla ya karne ya pili K.K., bali kwamba kuanzia hapo yalibadilika kidogo sana.

Hayo bado ni matokeo yenye nguvu. Hati za Kimasoreti ambazo Agano letu la Kale linategemea zilinakiliwa karibu miaka elfu moja baada ya hati-kunjo hii, na katika miaka hiyo elfu moja maandiko ya Isaya yalirithishwa yakiwa na mabadiliko machache sana ya kiini. Kama waandishi waliweza kufanya hivyo katika milenia tunayoweza kuikagua, ni busara kufikiri kwamba watangulizi wao, waliofanya kazi kwa heshima ile ile kwa maandiko, walifanya kazi inayofanana katika karne tusizoweza kuzikagua. Lakini hitimisho la busara si sawa na uthibitisho, na wasomi wazuri huwa waangalifu kuhusu tofauti hiyo.

Isaya na Open Word Bible

Open Word Bible inapotafsiri Isaya, mahali pake pa kuanzia ni Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, maandiko ya Kimasoreti. Mahali ambapo Hati-kunjo Kuu ya Isaya au mashahidi wengine wa kale wanatoa usomaji ambao wasomi wengi wanaupendelea, kama katika Isaya 53:11, uchaguzi haufichwi. Rekodi ya sababu ya sentensi hiyo inawataja mashahidi, inaonyesha kila mmoja anasoma nini, na inaeleza uamuzi, ili msomaji aweze kutokubaliana nao akipenda. Hivyo ndivyo tafsiri inavyopaswa kushughulikia kile ambacho Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi zimetufundisha: kwa shukrani, kwa uangalifu, na hadharani.

Vyanzo

  • Abegg, Martin, Jr., Peter Flint, and Eugene Ulrich. The Dead Sea Scrolls Bible: The Oldest Known Bible Translated for the First Time into English. San Francisco: HarperSanFrancisco, 1999.
  • Burrows, Millar, mhariri. The Dead Sea Scrolls of St. Mark’s Monastery. Juzuu 1, The Isaiah Manuscript and the Habakkuk Commentary. New Haven: American Schools of Oriental Research, 1950.
  • Burrows, Millar. The Dead Sea Scrolls. New York: Viking, 1955.
  • Flint, Peter W. “The Book of Isaiah in the Dead Sea Scrolls.” Katika The Bible as Book: The Hebrew Bible and the Judaean Desert Discoveries, kimehaririwa na Edward D. Herbert na Emanuel Tov, 229–251. London: British Library, 2002.
  • Kutscher, E. Y. The Language and Linguistic Background of the Isaiah Scroll (1QIsa-a). Studies on the Texts of the Desert of Judah 6. Leiden: Brill, 1974.
  • Ulrich, Eugene, and Peter W. Flint. Qumran Cave 1.II: The Isaiah Scrolls. Discoveries in the Judaean Desert 32. Oxford: Clarendon, 2010.
  • Israel Museum, Digital Dead Sea Scrolls: dss.collections.imj.org.il.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.