Wakristo wengi wa Magharibi wanaijua habari ya Biblia kwa Kigiriki na Kilatini. Wachache wanajua kwamba mapokeo makuu ya tatu yalikua wakati huohuo, mashariki ya ulimwengu wa Kirumi, katika lugha iliyo karibu na ile aliyoizungumza Yesu. Lugha hiyo ni Kisiria, na Biblia yake, Peshitta, bado inasomwa katika makanisa kuanzia Mashariki ya Kati hadi kusini mwa India.

Edesa na Injili za kwanza za Kisiria

Kisiria ni lahaja ya Kiaramu, familia ya lugha iliyozaa pia Targumu za Kiyahudi. Ilikuwa lugha ya wenyeji wa Edesa, ambayo sasa ni Şanlıurfa kusini-mashariki mwa Uturuki, na ikawa lugha ya maandishi ya Wakristo kuanzia Siria hadi Uajemi. Kulikuwa na jumuiya ya Kikristo huko Edesa kufikia mwishoni mwa karne ya pili.

Kitabu cha kwanza cha Injili ambacho Wakristo wengi wa Kisiria walikijua hakikuwa Injili nne bali moja. Karibu mwaka 170 B.K. Tatiano, aliyekuwa mwanafunzi wa Yustino Mfiadini, aliziunganisha zile nne kuwa simulizi moja, Diatessaron (“kupitia zile nne”). Yalikuwa maandishi ya kawaida ya Injili katika makanisa ya Kisiria kwa karne mbili au zaidi. Katika karne ya tano Theodoreti, askofu wa Kiro, aliandika kwamba alikuta nakala zaidi ya mia mbili katika makanisa yake na kuziweka Injili nne zilizotengana mahali pake. Hakuna nakala kamili iliyosalia kwa Kisiria.

Injili zilizotengana zilitafsiriwa kutoka Kigiriki kufikia karibu karne ya tatu. Toleo hili la Kisiria cha Kale limesalia katika miswada miwili tu. Mmoja una habari ya ajabu. Mwaka 1892 dada wapacha wawili kutoka Uskoti, Agnes Smith Lewis na Margaret Dunlop Gibson, walitembelea Monasteri ya Mtakatifu Katarina kwenye Mlima Sinai. Agnes alipiga picha palimpsest, yaani mswada ambao maandishi yake yalikwanguliwa ili ngozi itumiwe tena, na chini ya maandishi ya baadaye akatambua Injili kwa Kisiria. Palimpsest ya Sinai, ya karibu mwaka 400, ni mojawapo ya miswada ya Injili ya zamani kabisa katika lugha yoyote isipokuwa Kigiriki. Kama miswada ya Kigiriki ya zamani kabisa, inamaliza Marko kwenye 16:8.

Peshitta

Kufikia mwanzoni mwa karne ya tano toleo jipya la kawaida lilikuwa limechukua nafasi ya yote mawili. Likaja kuitwa Peshitta, jina ambalo kwa kawaida linaeleweka kumaanisha “rahisi” au “ya kawaida.”

Agano la Kale lake lilitafsiriwa moja kwa moja kutoka Kiebrania, pengine katika karne ya pili B.K. Baadhi ya wataalamu, hasa Michael Weitzman, wanaona kwamba lilianzishwa na jumuiya ya Kiyahudi; wengine wanaona kwamba lilikuwa la Kikristo tangu mwanzo. Kwa sababu watafsiri wake walitumia miswada ya Kiebrania iliyo ya zamani kuliko ile ya Kimasora iliyosalia, wahakiki wa maandishi bado wanalitumia (ona Jinsi uhakiki wa maandishi unavyorejesha maneno ya asili).

Agano Jipya lake linarekebisha Injili za Kisiria cha Kale kuzikaribisha zaidi na Kigiriki na kuongeza Matendo na Nyaraka. Wakati fulani lilihusishwa na Rabula, askofu wa Edesa kuanzia 411 hadi 435, lakini lilikuwa likitumika kabla ya wakati wake na halina mtafsiri anayejulikana kwa jina. Lina vitabu ishirini na viwili, likikosa 2 Petro, 2 na 3 Yohana, Yuda na Ufunuo, ambavyo makanisa ya Kisiria yalikuwa bado hayajavikubali lilipotengenezwa (ona Jinsi kanoni ya Agano Jipya ilivyoundwa). Baadaye, matoleo ya Kisiria yaliyo halisi zaidi, juu ya yote toleo la Harklea la mwaka 616, yaliongeza vile vitano vilivyokosekana.

Mashariki hadi India na China

Baada ya mabishano ya karne ya tano, Ukristo wa Kisiria uligawanyika kuwa Kanisa la Mashariki, lenye kitovu chake Uajemi, na Kanisa la Kiorthodoksi la Kisiria, lenye kitovu chake katika Siria ya Kirumi. Yote mawili yaliendelea kutumia Peshitta.

Kanisa la Mashariki likawa mojawapo ya makanisa makuu ya kimisionari ya milenia ya kwanza. Wakristo wa Mtakatifu Thomaso wa Kerala kusini mwa India walikuwa na uhusiano nalo angalau tangu mwanzoni mwa Zama za Kati, na walitumia liturujia ya Kisiria na Peshitta. Katika miaka ya 1620 jiwe lililosimikwa mwaka 781 lilichimbuliwa karibu na Xi’an, mji mkuu wa kale wa China. Nguzo ya mawe ya Xi’an inaandika, kwa Kichina pamoja na Kisiria kidogo, kwamba mmisionari aitwaye Alopen alifika mwaka 635 akileta maandiko, na kwamba mfalme aliagiza yatafsiriwe. Hakuna hata moja kati ya maandiko hayo ya mwanzo ya Kichina lililosalia likiwa kamili.

Je, Peshitta ndiyo asili?

Wakati mwingine inasemekana kwamba Peshitta inahifadhi maneno ya asili ya Agano Jipya, kwa sababu Yesu alizungumza Kiaramu. Baadhi ya watu katika Kanisa la Mashariki wanashikilia maoni hayo. Wataalamu wengi, wakiwemo wataalamu wa Kisiria, hawakubaliani. Vitabu vya Agano Jipya viliandikwa kwa Kigiriki, Peshitta inakubaliana na mapokeo ya miswada ya Kigiriki na inaonyesha dalili za kutafsiriwa kutoka huko, na ilitokana na matoleo ya awali ya Kisiria yanayoweza kufuatiliwa. Tena, Kisiria ni lahaja ya baadaye kuliko Kiaramu cha Galilaya alichozungumza Yesu.

Kwa Open Word Bible, inayotafsiri Agano Jipya la Kigiriki la SBL na Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, matoleo ya Kisiria ni miongoni mwa mashahidi wanaopimwa pale rekodi ya sababu inapojadili swali la maandishi. Katika Mwanzo 4:8, kwa mfano, Kisiria ni mojawapo ya matoleo yanayompa Kaini maneno yasiyokuwemo katika Kiebrania, na rekodi ya sababu inasema hivyo.

Vyanzo

  • Brock, Sebastian P. The Bible in the Syriac Tradition. Toleo la 2 lililorekebishwa. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2006.
  • Baum, Wilhelm, na Dietmar W. Winkler. The Church of the East: A Concise History. London: RoutledgeCurzon, 2003.
  • Lewis, Agnes Smith. A Translation of the Four Gospels from the Syriac of the Sinaitic Palimpsest. London: Macmillan, 1894.
  • Metzger, Bruce M. The Early Versions of the New Testament: Their Origin, Transmission, and Limitations. Oxford: Clarendon Press, 1977.
  • Petersen, William L. Tatian’s Diatessaron: Its Creation, Dissemination, Significance, and History in Scholarship. Leiden: Brill, 1994.
  • Soskice, Janet. The Sisters of Sinai: How Two Lady Adventurers Discovered the Hidden Gospels. New York: Alfred A. Knopf, 2009.
  • Weitzman, M. P. The Syriac Version of the Old Testament: An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.