Jinsi kanoni ya Agano Jipya ilivyoundwa

Kwa nini Agano Jipya lina vitabu hivi ishirini na saba, na si vingine? Hadithi inayopendwa na wengi inasema kwamba mfalme Konstantino, au Baraza la Nikea mwaka 325, ndiye aliyechagua vitabu na kuvikandamiza vingine. Hadithi hiyo, iliyofanywa maarufu na riwaya, si kweli: Baraza la Nikea halikujadili kanoni hata kidogo. Kanoni ni orodha ya vitabu vinavyokubaliwa kuwa Maandiko. Historia halisi ni ndefu zaidi, ilikwenda hatua kwa hatua zaidi, na kwa njia nyingi inavutia zaidi.

Maandiko kabla ya Agano Jipya

Wakristo wa kwanza tayari walikuwa na Biblia: maandiko ya Kiyahudi, ambayo waliyasoma kama yanayomwelekea Kristo. Waandishi wa Agano Jipya wanapozungumza juu ya “Maandiko,” wanamaanisha kile tunachokiita Agano la Kale.

Lakini tangu mwanzo, maneno ya Yesu yalibeba mamlaka sawa na ya maandiko. Paulo anaweza kumaliza swali kwa kumnukuu “Bwana” (1 Wakorintho 7:10; 11:23), na alitarajia barua zake mwenyewe zisomwe katika makanisa na zitiiwe (1 Wathesalonike 5:27; 2 Wathesalonike 3:14). Ndani ya Agano Jipya lenyewe, 2 Petro 3:15–16 inaweka “barua zake zote,” yaani za Paulo, pamoja na “Maandiko mengine,” na 1 Timotheo 5:18 inanukuu msemo unaopatikana katika Luka 10:7 kando ya mstari wa Kumbukumbu la Torati, ikiyatanguliza yote mawili kwa “Andiko linasema.”

Kwa hiyo wazo la maandishi mapya ya Kikristo yenye mamlaka ni la zamani kama maandishi yenyewe. Swali lilikuwa ni maandishi yapi yaliyostahili kuwemo.

Karne ya pili: Injili na Paulo

Kufikia katikati ya karne ya pili, kiini cha Agano Jipya kilikuwa kikitumika kwa upana.

Injili. Karibu mwaka 150 B.K., Justino Shahidi anaeleza ibada ya Kikristo huko Roma: siku ya Jumapili, “kumbukumbu za mitume au maandishi ya manabii yanasomwa, kadiri muda unavyoruhusu” (Utetezi wa Kwanza 67). Anaziita kumbukumbu hizi “Injili.” Mwanafunzi wa Justino, Tatiano, karibu mwaka 170 B.K., alitunga Diatessaron (“kupitia nne”), simulizi moja linaloendelea lililofumwa kutoka Mathayo, Marko, Luka na Yohana, jambo linaloonyesha kwamba hizi nne tayari zilikuwa kundi linalotambuliwa. Karibu mwaka 180 B.K., Irenayo wa Lyon alihoji kwamba hakuwezi kuwa na Injili zaidi wala pungufu ya nne, akizilinganisha na pepo nne na pembe nne za dunia (Dhidi ya Uzushi 3.11.8). Hoja yake si ya kawaida, lakini dhana yake iko wazi: Injili nne ndizo zilikuwa Injili za kanisa. Charles Hill, katika Who Chose the Gospels?, anaonyesha kwamba Injili hii ya sehemu nne ilikuwa imethibitika mapema zaidi na kwa upana zaidi kuliko inavyodhaniwa mara nyingi.

Paulo. Barua za Paulo zilikusanywa mapema (ona Jinsi Agano Jipya lilivyoandikwa). Waandishi wa mwanzoni mwa karne ya pili kama Klementi wa Roma, Ignatio wa Antiokia na Polikarpo wa Smirna wanazijua kadhaa kati yake na kuzirudia. Kodeksi ya mafunjo P46, ya karibu mwaka 200 B.K., ni mkusanyiko wa barua za Paulo unaojumuisha Waebrania.

Marcion na changamoto ya kanoni fupi

Karibu mwaka 140 B.K., tajiri mwenye meli kutoka Ponto aitwaye Marcion alikuja Roma na kufundisha kwamba Mungu wa Agano la Kale alikuwa Mungu tofauti, wa chini zaidi, kuliko Baba wa Yesu. Aliyakataa kabisa maandiko ya Kiyahudi na akakubali tu umbo lililohaririwa la Injili ya Luka na barua kumi za Paulo, akiondoa vifungu vilivyopingana na maoni yake.

Wakati mwingine inasemwa kwamba Marcion ndiye aliyebuni wazo la kanoni ya Agano Jipya, akililazimisha kanisa kujibu kwa kanoni yake lenyewe. Wataalamu wengi sasa wanaona kwamba hilo linazidisha ushawishi wake: kanisa tayari lilikuwa likisoma Injili na Paulo kama vyenye mamlaka. Lakini changamoto ya Marcion kweli iliwasukuma walimu Wakristo kusema wazi zaidi ni vitabu vipi vilivyokubaliwa na kwa nini. Irenayo na Tertuliano waliandika kwa urefu dhidi yake.

Pembezoni mwa mkusanyiko

Wakati Injili, Matendo na barua za Paulo zilikubaliwa kwa upana kufikia mwishoni mwa karne ya pili, baadhi ya vitabu vingine vilichukuliwa kwa njia tofauti mahali tofauti.

• Waebrania kilikubaliwa mapema Mashariki, mara nyingi kama cha Paulo, lakini kilitiliwa shaka Magharibi, ambako mwandishi wake alitiliwa shaka.
• Ufunuo kilikubaliwa kwa upana Magharibi, lakini kilitiliwa shaka katika sehemu za Mashariki, kwa sehemu kwa sababu ya mijadala kuhusu mafundisho yake juu ya mwisho wa nyakati.
• Baadhi ya barua fupi za jumla, Yakobo, 2 Petro, 2 na 3 Yohana na Yuda, hazikujulikana wala kutumika kwa upana sana, na baadhi ya waandishi walionyesha mashaka kuzihusu.
• Kwa upande mwingine, baadhi ya makanisa yalisoma vitabu ambavyo hatimaye havikujumuishwa, kama Mchungaji wa Herma, Barua ya Barnaba, 1 Klementi na Didache. Kodeksi Sinaitiko, ya karne ya nne, ina Barnaba na Herma baada ya Ufunuo.

Hati inayoitwa Kipande cha Muratori (Muratorian Fragment), orodha ya Kilatini ya vitabu vya Agano Jipya, inalionyesha jambo hili. Inakubali Injili nne, Matendo, barua kumi na tatu za Paulo, Yuda, barua mbili za Yohana na Ufunuo, pamoja na Hekima ya Sulemani; inataja Ufunuo wa Petro kama unaobishaniwa; na inasema kwamba Mchungaji wa Herma kinaweza kusomwa lakini si hadharani kanisani, kwa sababu kiliandikwa hivi karibuni. Wataalamu wengi wanaikadiria kuwa ya mwishoni mwa karne ya pili, ingawa wengine, wakimfuata Albert Sundberg na Geoffrey Hahneman, wanahoji kuwa ni ya karne ya nne.

Origene na Eusebio

Katika karne ya tatu, Origene wa Aleksandria, aliyesafiri sana na kujua desturi za makanisa mengi, alitofautisha kati ya vitabu vilivyokubaliwa kila mahali na vitabu vilivyobishaniwa katika baadhi ya mahali.

Mwanzoni mwa karne ya nne, mwanahistoria Eusebio wa Kaisaria alifanya uchunguzi unaofanana (Historia ya Kanisa 3.25). Aligawa vitabu katika:

• vitabu vinavyotambuliwa (Injili nne, Matendo, barua za Paulo ikiwemo Waebrania, 1 Yohana, 1 Petro na, kwa kusitasita, Ufunuo);
• vitabu vinavyobishaniwa, “ambavyo hata hivyo vinajulikana kwa wengi” (Yakobo, Yuda, 2 Petro, 2 na 3 Yohana);
• vitabu visivyo halali, ambavyo baadhi ya makanisa yalivisoma lakini havikukubaliwa (kama Herma na Barnaba);
• na vitabu vilivyotolewa na wazushi kwa majina ya mitume, kama Injili ya Petro na Injili ya Tomaso, ambavyo anavikataa moja kwa moja kuwa vya upuuzi na visivyomcha Mungu.

Uchunguzi wa Eusebio unaonyesha kwamba kanoni ya kanisa ilikua hasa kwa makubaliano ya pamoja, na kwamba kufikia wakati wake vitabu vilivyobishaniwa vilikuwa vichache na vidogo.

Athanasio na mabaraza

Mwaka 367 B.K., Athanasio, askofu wa Aleksandria, alituma barua yake ya kila mwaka ya Pasaka kwa makanisa ya Misri. Katika Barua yake ya Sikukuu ya thelathini na tisa, aliorodhesha vitabu vya Agano la Kale na Agano Jipya. Orodha yake ya Agano Jipya ni hasa vitabu ishirini na saba tulivyo navyo leo. “Hizi ndizo chemchemi za wokovu,” aliandika, na “mtu yeyote asiviongezee, wala asiondoe chochote kutoka kwavyo.” Aliongeza kwamba vitabu vingine, kama Didache na Mchungaji, vingeweza kusomwa na waumini wapya kwa ajili ya mafundisho, lakini havikuwa sehemu ya kanoni.

Magharibi, mabaraza ya kanda huko Hippo (393) na Karthago (397 na 419), ambamo Augustino alishiriki, yaliorodhesha vitabu vilevile ishirini na saba. Papa Inosenti I alitoa orodha inayofanana mwaka 405. Mashariki, baadhi ya makanisa yalichelewa kukubali Ufunuo, na kanisa la Kisiria kwa muda mrefu lilitumia kanoni fupi zaidi. Lakini kuanzia mwishoni mwa karne ya nne na kuendelea, vitabu ishirini na saba vilikuwa Agano Jipya la sehemu kubwa kabisa ya Wakristo, na bado ndivyo vilivyo katika makanisa ya Kikatoliki, ya Kiorthodoksi na ya Kiprotestanti leo.

Inafaa kuona mabaraza yalifanya nini. Hayakuunda kanoni; yalitambua na kuthibitisha vitabu ambavyo makanisa yalikuwa yakivisoma, katika hali nyingi, kwa karne mbili au zaidi.

Kanisa liliamuaje?

Waandishi Wakristo wa mwanzo wanataja mambo kadhaa ya kuzingatia, ambayo wataalamu mara nyingi huyafupisha kama maswali matatu:

• Asili ya kitume. Je, kitabu kiliandikwa na mtume, au na mtu aliyehusiana kwa karibu na mitume, kama Marko (pamoja na Petro) au Luka (pamoja na Paulo)?
• Kupatana na imani. Je, kinapatana na “kanuni ya imani,” mafundisho ya msingi yaliyopokezwa katika makanisa kutoka kwa mitume?
• Matumizi mapana na ya muda mrefu. Je, kimesomwa na kuthaminiwa katika makanisa katika ulimwengu wote wa Kikristo tangu nyakati za mwanzo?

Michael Kruger anahoji kwamba pamoja na mambo haya, Wakristo waliamini kwamba vitabu vya kanoni vilibeba mamlaka yao wenyewe: kwamba kanisa lilitambua ndani yake sauti ya Bwana wake, badala ya kuvipa mamlaka. Lee Martin McDonald anasisitiza mchakato wa kibinadamu na wa kihistoria ambao kwao jumuiya zilifikia makubaliano. Mitazamo yote miwili inaeleza vipengele halisi vya historia hii.

Na injili nyingine je?

Vitabu kama Injili ya Tomaso, Injili ya Petro au Injili ya Yuda wakati mwingine huonyeshwa kama “injili zilizopotea” ambazo ziliachwa nje isivyo haki. Kwa kweli, zilijulikana katika kanisa la mwanzo, zilijadiliwa, na kwa jumla zilikataliwa kwa sababu zilikuwa za baadaye kuliko Injili nne, hazikuhusiana na mitume kwa njia yoyote ya kuaminika, au zilifundisha ujumbe tofauti. Wataalamu wengi wanazikadiria kuwa za karne ya pili au baadaye. Zina thamani kwa kuelewa aina mbalimbali za Ukristo wa mwanzo, lakini hakuna ushahidi kwamba yoyote kati yake iliwahi kusomwa kwa upana pamoja na Injili nne kama maandiko.

Vyanzo

• Athanasio. Barua ya Sikukuu 39 (367 B.K.).
• Bruce, F. F. The Canon of Scripture. Downers Grove, IL: InterVarsity, 1988.
• Eusebio. Historia ya Kanisa 3.25; 6.25.
• Gallagher, Edmon L., na John D. Meade. The Biblical Canon Lists from Early Christianity: Texts and Analysis. Oxford: Oxford University Press, 2017.
• Hahneman, Geoffrey Mark. The Muratorian Fragment and the Development of the Canon. Oxford: Clarendon, 1992.
• Hill, Charles E. Who Chose the Gospels? Probing the Great Gospel Conspiracy. Oxford: Oxford University Press, 2010.
• Irenayo. Dhidi ya Uzushi 3.11.8.
• Justino Shahidi. Utetezi wa Kwanza 67.
• Kruger, Michael J. Canon Revisited: Establishing the Origins and Authority of the New Testament Books. Wheaton, IL: Crossway, 2012.
• McDonald, Lee Martin. The Biblical Canon: Its Origin, Transmission, and Authority. Peabody, MA: Hendrickson, 2007.
• Metzger, Bruce M. The Canon of the New Testament: Its Origin, Development, and Significance. Oxford: Clarendon, 1987.
• Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.