Agano Jipya liliandikwa kwa haraka zaidi kuliko Agano la Kale. Vitabu vyake ishirini na saba vyote viliandikwa ndani ya miaka sabini hivi baada ya kifo cha Yesu, na vingi vyao huenda ndani ya miaka arobaini au hamsini. Viliandikwa kwa Kigiriki, lugha ya kawaida ya upande wa mashariki wa Dola la Kirumi, na idadi ndogo ya waandishi, wengi wao wakiwa wafuasi wa Yesu wa Kiyahudi. Makala hii inaangalia jinsi vilivyoandikwa na jinsi vilivyosambaa mwanzoni.

Kabla ya maandishi

Yesu mwenyewe hakuandika kitabu chochote. Mafundisho yake yalikuwa ya mdomo, kwa Kiaramu na labda wakati mwingine kwa Kiebrania au Kigiriki, na wafuasi wake waliyakumbuka. Kwa miongo miwili hivi ya kwanza baada ya kifo chake na ufufuo wake, karibu mwaka 30 au 33 B.K., ujumbe kumhusu ulienea hasa kwa mdomo: katika mahubiri, katika kuwafundisha waumini wapya, na katika ibada.

Agano Jipya lenyewe linaonyesha hatua hii ya mapokeo ya mdomo. Paulo anasema kwamba alikabidhi kile alichokuwa amepokea, akitumia lugha maalum ya mapokeo: “Kwa sababu, kama jambo la kwanza kabisa, niliwapa ninyi kile ambacho mimi pia nilipokea” (1 Wakorintho 15:3). Kisha anafupisha kanuni fupi ya imani kuhusu kifo cha Kristo, kuzikwa kwake, ufufuo wake na jinsi alivyowatokea watu, ambayo wataalamu wengi wanadhani aliipokea ndani ya miaka michache baada ya matukio hayo. Kanuni zinazofanana zinaonekana katika 1 Wakorintho 11:23–25 (Chakula cha Bwana) na Wafilipi 2:6–11 (labda wimbo wa mwanzo).

Richard Bauckham, katika kitabu chake Jesus and the Eyewitnesses, anahoji kwamba mapokeo ya Injili yaliendelea kuwa na uhusiano wa karibu na mashahidi waliotajwa kwa majina, ambao bado walikuwa hai na walijulikana katika makanisa. Wataalamu wengine wanatoa uzito zaidi kwa nafasi ya jumuiya katika kuyaunda mapokeo hayo. Kwa vyovyote vile, hatua ya mdomo ilikuwa fupi kwa vipimo vya zamani, na iliingiliana na maisha ya watu waliokuwa wamemjua Yesu.

Barua za Paulo: maandishi ya kwanza kabisa

Vitabu vya zamani zaidi vya Agano Jipya karibu kwa hakika ni barua za Paulo. Barua yake ya kwanza kwa Wathesalonike kwa kawaida inakadiriwa kuwa ya karibu mwaka 50 B.K.; Wagalatia huenda ni ya mapema zaidi au ya baadaye kidogo; 1 na 2 Wakorintho na Warumi ni za katikati ya miaka ya 50. Ziliandikiwa makanisa fulani, kuhusu matatizo fulani, na nyingi zinasema hivyo wazi.

Barua za zamani kwa kawaida hazikuandikwa kwa mkono wa mtumaji mwenyewe. Zilisomewa katibu, au amanuensis, aliyeziandika. Barua za Paulo zinaonyesha hili waziwazi.

  • Mwishoni mwa Warumi, katibu anaongeza salamu yake mwenyewe: “Mimi, Tertio, ninayeandika barua hii, ninawasalimu katika Bwana” (Warumi 16:22).
  • Barua kadhaa zinamalizika Paulo akichukua kalamu mwenyewe: “Salamu hii ni yangu, Paulo, kwa mkono wangu mwenyewe” (1 Wakorintho 16:21; ona pia Wakolosai 4:18; 2 Wathesalonike 3:17). Hii ilikuwa alama ya kuthibitisha kwamba barua ni halali.
  • Katika Wagalatia, Paulo anaandika, “Angalieni jinsi herufi ninazowaandikia kwa mkono wangu mwenyewe zilivyo kubwa” (Wagalatia 6:11).
  • 1 Petro inasema iliandikwa “kupitia Silvano” (1 Petro 5:12), ambaye huenda alikuwa katibu, au mpelekaji wa barua, au vyote viwili.

E. Randolph Richards, katika utafiti wake kuhusu uandishi wa barua katika karne ya kwanza, anaonyesha kwamba makatibu wangeweza kufanya kazi kwa njia tofauti: kuandika neno kwa neno kile walichosomewa, wakati mwingine kwa hati ya mkato; kuhariri rasimu; au kutunga barua kutokana na maelekezo ya mwandishi. Hili linasaidia kueleza tofauti ndogo za mtindo kati ya barua zinazobeba jina la mwandishi mmoja, na linatukumbusha kwamba kuandika barua mara nyingi kulikuwa kazi ya timu.

Barua za Paulo pia zinawataja watumaji wenzake: Sosthene, Timotheo, Silvano. Na zilipelekwa na wajumbe wa kuaminika ambao wangeweza kuzieleza. Foibe, shemasi wa kanisa la Kenkrea, huenda ndiye aliyepeleka Warumi (Warumi 16:1–2); Tikiko alipeleka Wakolosai na Waefeso (Wakolosai 4:7–8; Waefeso 6:21–22).

Zilisomwa kwa sauti na kushirikiwa

Barua ziliandikwa ili zisomwe kwa sauti mbele ya kanisa lililokusanyika. “Nawaagiza kwa nguvu kwa jina la Bwana kwamba barua hii isomwe kwa ndugu wote watakatifu,” Paulo anaandika katika 1 Wathesalonike 5:27. Na zilikusudiwa kushirikiwa: “Barua hii ikishasomwa kwenu, hakikisheni inasomwa pia katika kusanyiko la Walaodikia; na ninyi pia msome ile barua itakayotoka Laodikia” (Wakolosai 4:16).

Kushirikiana huku kulihitaji kunakili. Kanisa lililotaka kubaki na barua ambayo lilikuwa limeipitisha kwa wengine, au kusoma barua iliyotumwa kwa kanisa jingine, lilihitaji nakala. Kabla ya mwisho wa karne ya kwanza, barua za Paulo tayari zilikuwa zikikusanywa na kusomwa kama zaidi ya mawasiliano ya mara moja tu: 2 Petro 3:15–16 inazungumza juu ya “barua zake zote” na kuziweka pamoja na “Maandiko mengine.” Harry Gamble, katika Books and Readers in the Early Church, anahoji kwamba mkusanyiko wa barua za Paulo ulikuwa ukisambaa kufikia mwisho wa karne ya kwanza, na kwamba ulikuwa mojawapo ya sababu kuu zilizowafanya Wakristo kukubali umbo la kitabu linaloitwa kodeksi (ona Mafunjo, ngozi na kodeksi).

Injili

Injili nne ni aina tofauti ya maandishi: masimulizi ya maisha, mafundisho, kifo na ufufuo wa Yesu. Wataalamu wengi wanaziweka kati ya karibu mwaka 65 na 95 B.K., Marko ikiwa ya kwanza na Yohana ya mwisho, ingawa wengine wanahoji tarehe za mapema zaidi.

Vyanzo. Mathayo, Marko na Luka zinashiriki habari nyingi sana, mara nyingi neno kwa neno katika Kigiriki. Maelezo yanayokubaliwa na wengi zaidi ni kwamba Mathayo na Luka wote wawili walitumia Marko, pamoja na chanzo kingine cha pamoja cha maneno ya Yesu, ambacho wataalamu wanakiita “Q”, na ambacho sasa kimepotea. Kuna maelezo mengine, na swali hili bado linajadiliwa. Luka anasema wazi kwamba alitumia vyanzo vya awali: “watu wengi wamejaribu kupanga masimulizi kuhusu mambo yaliyotimizwa kati yetu, kama walivyotukabidhi wale waliokuwa mashahidi wa macho tangu mwanzo na watumishi wa neno” (Luka 1:1–2). Anaandika “baada ya kufuatilia kwa makini mambo yote tangu mwanzo,” ili msomaji wake “apate kujua uhakika” wa yale aliyofundishwa (Luka 1:3–4).

Majina. Injili zenyewe hazitaji majina ya waandishi wake ndani ya maandishi. Vichwa vya jadi, “kwa mujibu wa Mathayo,” na kadhalika, vinashuhudiwa katika miswada ya kwanza kabisa inayohifadhi mwanzo au mwisho wa vitabu hivyo, na kwa waandishi wa karne ya pili. Papia, askofu katika Asia Ndogo mwanzoni mwa karne ya pili, alisema kwamba Marko aliandika kwa usahihi mafundisho ya Petro, ingawa si kwa mpangilio, na kwamba Mathayo alikusanya maneno ya Yesu “katika lugha ya Kiebrania” (ananukuliwa na Eusebio, Historia ya Kanisa 3.39.15–16). Martin Hengel alihoji kwamba kwa sababu vichwa vya Injili vinafanana katika kanisa lote, lazima viliwekwa mapema sana, mara tu makanisa yalipokuwa na zaidi ya Injili moja ya kutofautisha.

Yohana. Injili ya nne inadai kuwa imesimama juu ya ushuhuda wa “mwanafunzi ambaye Yesu alimpenda”: “Huyu ndiye mwanafunzi anayeshuhudia mambo haya, na aliyeyaandika. Nasi tunajua kwamba ushuhuda wake ni kweli” (Yohana 21:24). “Sisi” huyo anaonekana kuwa kikundi kilichohusiana naye.

Vitabu vingine

Matendo ya Mitume ni sehemu ya pili ya kazi ya Luka (Matendo 1:1), ikiendeleza habari kutoka kwa Yesu hadi kuenea kwa kanisa mpaka Roma, mwanzoni mwa miaka ya 60 B.K. Barua nyingine, kama vile Waebrania, Yakobo, 1–2 Petro, 1–3 Yohana na Yuda, ziliandikiwa wasomaji wengi zaidi, na tarehe na waandishi wake vinajadiliwa kwa njia tofauti kwa kila moja. Ufunuo kwa Yohana, kitabu cha unabii na cha mafunuo ya nyakati za mwisho, kimeelekezwa kwa makanisa saba katika Asia Ndogo (Ufunuo 1:4, 11) na kwa kawaida kinakadiriwa kuwa cha miaka ya 90 B.K.

Kiliandikwa kwa Kigiriki

Agano Jipya liliandikwa kwa Kigiriki cha Koine (“cha kawaida”), Kigiriki cha kila siku cha upande wa mashariki wa Dola la Kirumi, si Kigiriki cha fasihi kilichong’arishwa cha Athene ya zamani. Waandishi wake walitofautiana, kuanzia mtindo rahisi na wa moja kwa moja wa Marko hadi Kigiriki cha kifasihi zaidi cha Luka na Waebrania. Lugha yao pia iliathiriwa na Agano la Kale la Kigiriki, Septuaginta. Kugunduliwa kwa maelfu ya hati za kila siku za mafunjo kutoka Misri mwishoni mwa karne ya kumi na tisa kulionyesha kwamba maneno mengi yaliyodhaniwa zamani kuwa “Kigiriki cha Biblia” maalum kwa kweli yalikuwa maneno ya kawaida ya wakati huo. Kama Adolf Deissmann alivyoonyesha, Agano Jipya liliandikwa kwa lugha ya watu.

Kutoka nakala asili hadi nakala

Hati za asili, nakala asili (kwa Kiingereza autographs), zilizoandikwa na makatibu wa Paulo au na waandishi wa Injili, hazijadumu. Ndivyo ilivyo kwa karibu kila kitabu cha ulimwengu wa zamani. Mafunjo ni dhaifu, na hati zilizosomwa mara nyingi zilichakaa. Tulicho nacho badala yake ni nakala, na nakala za nakala.

Lakini pengo kati ya kuandikwa kwa vitabu na nakala za kwanza zilizodumu ni fupi kwa vipimo vya zamani, na idadi ya nakala ni kubwa sana. Makala zinazofuata katika mfululizo huu zinaangalia nakala hizo: nani alizitengeneza, nini kimedumu, na jinsi wataalamu wanavyofanya kazi kutoka kwazo kurudi nyuma hadi maandishi waliyoandika waandishi.

Vyanzo

  • Bauckham, Richard. Jesus and the Eyewitnesses: The Gospels as Eyewitness Testimony. Toleo la 2. Grand Rapids: Eerdmans, 2017.
  • Deissmann, Adolf. Light from the Ancient East. Imetafsiriwa na Lionel R. M. Strachan. London: Hodder & Stoughton, 1910.
  • Eusebio. Historia ya Kanisa 3.39.
  • Gamble, Harry Y. Books and Readers in the Early Church: A History of Early Christian Texts. New Haven: Yale University Press, 1995.
  • Hengel, Martin. The Four Gospels and the One Gospel of Jesus Christ. Harrisburg, PA: Trinity Press International, 2000.
  • Richards, E. Randolph. Paul and First-Century Letter Writing: Secretaries, Composition and Collection. Downers Grove, IL: InterVarsity, 2004.
  • Dunn, James D. G. Jesus Remembered. Christianity in the Making 1. Grand Rapids: Eerdmans, 2003.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.