Kabla hatujauliza Biblia ilinakiliwa kwa usahihi kiasi gani, inasaidia kuuliza swali rahisi zaidi: ilinakiliwa juu ya nini? Vitu walivyotumia waandishi wa zamani, na umbo la vitabu vyao, vinaeleza mengi kuhusu miswada ipi ilidumu, ilipatikana wapi, na kwa nini maandiko ya Kikristo yanaonekana jinsi yanavyoonekana. Vinaeleza pia mojawapo ya mambo ya kushangaza zaidi katika historia ya vitabu: Wakristo wa mwanzo walikuwa miongoni mwa watu wa kwanza kukubali kodeksi, babu wa kitabu cha kisasa.

Mafunjo

Kwa sehemu kubwa ya zama za kale, kitu cha kawaida cha kuandikia katika ulimwengu wa Bahari ya Mediterania kilikuwa mafunjo (kwa Kiingereza papyrus), yaliyotengenezwa kutoka kwa unyasi mrefu uliomea kando ya Mto Nile. Mwandishi wa Kirumi Plinio Mzee anaeleza jinsi yalivyotengenezwa (Historia ya Asili 13.68–83). Kiini cha shina kilikatwa vipande vyembamba virefu. Tabaka moja la vipande liliwekwa kando kwa kando kwenda juu, tabaka la pili likawekwa juu yake kwenda kando, na tabaka hizo mbili zikabanwa na kupigwa pamoja. Utomvu wa mmea wenyewe ulisaidia kuziunganisha. Zilipokauka, karatasi ilisuguliwa hadi ikawa laini. Kisha karatasi zilibandikwa pembe kwa pembe ili kutengeneza gombo.

Mafunjo yalikuwa rahisi kupata, mepesi na mazuri kuandikia, na yalitengenezwa kwa wingi mkubwa huko Misri. Udhaifu wake ni unyevu: katika hali ya hewa yenye unyevu yanaoza. Ndiyo sababu karibu mafunjo yote ya zamani yaliyodumu yanatoka Misri, ambapo mchanga mkavu uliyahifadhi. Kuanzia miaka ya 1890, wataalamu Waingereza Bernard Grenfell na Arthur Hunt walichimba malundo ya takataka ya zamani ya Oxyrhynchus, mji katika Misri ya Kati, na kupata mamia ya maelfu ya vipande vya mafunjo: stakabadhi za kodi, barua, mikataba, fasihi ya Kigiriki na Kirumi, na maandishi ya Kikristo ya mwanzo. Zaidi ya hamsini ya miswada ya mafunjo ya Agano Jipya inatoka Oxyrhynchus peke yake.

Agano Jipya lenyewe linataja vitu vya kuandikia. Mwandishi wa 2 Yohana anasema afadhali asiandike “kwa karatasi na wino” (2 Yohana 12), akitumia neno la karatasi ya mafunjo. Na katika 2 Timotheo 4:13, Paulo anamwomba Timotheo alete “vitabu, hasa zile ngozi.”

Ngozi

Ngozi ya kuandikia (kwa Kiingereza parchment) ni ngozi ya mnyama, kwa kawaida ya kondoo, mbuzi au ndama, iliyotayarishwa kwa ajili ya kuandikia. Ngozi inalowekwa katika chokaa, inakwanguliwa ili kuondoa manyoya na nyama, inawambwa juu ya fremu na kukaushwa ikiwa imevutwa, kisha inalainishwa. Aina bora kabisa, kutoka kwa ndama wachanga, inaitwa vellum. Plinio anasimulia hadithi kwamba ngozi ya kuandikia ilibuniwa huko Pergamo katika Asia Ndogo wakati Wamisri walipoacha kuuza mafunjo nje (Historia ya Asili 13.70); neno la Kiingereza “parchment” linatokana na jina la mji huo. Hadithi hiyo ni ngano, kwa kuwa ngozi ilikuwa ikitumiwa kuandikia muda mrefu kabla, lakini huenda kweli Pergamo iliboresha njia ya kuitayarisha.

Ngozi ina nguvu zaidi sana kuliko mafunjo na inadumu muda mrefu zaidi sana, hata katika hali ya hewa yenye unyevu. Inaweza kuandikwa pande zote mbili, na kosa linaweza kukwanguliwa na kusahihishwa. Hati-kunjo nyingi za Bahari ya Chumvi zimeandikwa juu ya ngozi, na sheria ya Kiyahudi ilikuja kuidai kwa magombo ya Torati. Kuanzia karne ya nne na kuendelea, miswada mikubwa ya Biblia iliandikwa juu ya ngozi: inadhaniwa kwamba Kodeksi Sinaitiko ilitumia ngozi za wanyama mia kadhaa.

Ngozi ingeweza pia kutumiwa tena. Mwandishi angeweza kukwangua au kuosha maandishi ya zamani na kuandika mapya juu yake. Mswada wa namna hiyo unaitwa palimpsest. Mojawapo ya miswada muhimu zaidi ya Biblia ya Kigiriki, Codex Ephraemi Rescriptus ya karne ya tano, ilifutwa katika karne ya kumi na mbili na kuandikwa juu yake mahubiri ya Efraimu Mshami. Maandishi hafifu ya Biblia yaliyo chini yalisomwa na Constantin von Tischendorf katika miaka ya 1840, na upigaji picha wa kisasa bado unaendelea kupata zaidi kutoka kwa palimpsest leo.

Gombo

Kwa sehemu kubwa ya zama za kale, “kitabu” kilimaanisha gombo: mkunjo mrefu wa mafunjo au wa ngozi, ulioandikwa kwa safu, ambao msomaji aliukunjua kwa mkono mmoja na kuukunja kwa mkono mwingine. Magombo yana mipaka yake ya kimatumizi. Kitabu kirefu kama Luka au Matendo kilijaza gombo zima la karibu mita kumi. Kutafuta kifungu fulani kulimaanisha kuzungusha gombo. Na kwa kawaida gombo liliandikwa upande mmoja tu.

Maandiko ya Kiyahudi yaliandikwa, na katika sinagogi bado yanaandikwa, juu ya magombo. Yesu anaposoma katika sinagogi la Nazareti, anapewa “kitabu cha nabii Isaya,” anakikunjua hadi mahali pale, anasoma, kisha anakikunja tena (Luka 4:17–20).

Kodeksi

Kodeksi ni rundo la karatasi zilizokunjwa na kufungwa pamoja upande mmoja: kitabu chenye kurasa. Babu yake kilikuwa kifurushi cha vibao vya nta, mbao zilizopakwa nta na kufungwa pamoja, ambavyo Warumi walivitumia kwa kuandika kumbukumbu na mazoezi ya shule. Kufikia karne ya kwanza B.K., Warumi walitumia pia madaftari madogo ya ngozi. Mshairi Martiali, karibu mwaka 85 B.K., anapendekeza matoleo madogo ya ngozi ya mfukoni ya waandishi kama Homeri na Virgili kwa wasafiri (Epigramu 14.184–192), jambo linaloonyesha kwamba kodeksi ilijulikana kama umbo la fasihi lakini bado lilikuwa jambo jipya.

Katika karne tatu za kwanza B.K., gombo liliendelea kuwa umbo la kawaida la fasihi miongoni mwa Wagiriki na Warumi. Kodeksi ilichukua nafasi yake polepole tu, na ikawa ndiyo kuu katika karne ya nne tu.

Wakristo waliipendelea kodeksi

Wakristo walikuwa tofauti. Colin Roberts na T. C. Skeat, katika utafiti wao maarufu The Birth of the Codex, walikusanya ushahidi kutoka kwa mafunjo. Miongoni mwa maandishi ya fasihi ya Kigiriki yaliyodumu kutoka karne ya pili, ni asilimia ndogo tu iliyo kodeksi. Lakini miongoni mwa miswada ya Kikristo ya maandiko ya kipindi hichohicho, karibu yote ni kodeksi. Larry Hurtado, alipouchunguza tena ushahidi huo katika The Earliest Christian Artifacts, alithibitisha mwelekeo huo: Wakristo wa mwanzo waliipendelea kodeksi kwa kiasi kikubwa sana kwa vitabu walivyovihesabu kuwa maandiko, hata walipotumia magombo kwa maandishi mengine.

Kwa nini? Wataalamu wametoa maelezo kadhaa, na hakuna lolote kati yake lililo hakika.

  • Urahisi wa matumizi. Kodeksi ni ndogo zaidi, inatumia pande zote mbili za kitu cha kuandikia, na inarahisisha kupata kifungu. Faida hizi ni za kweli, lakini zinawahusu vilevile wasio Wakristo, ambao walichelewa sana kuikubali.
  • Mikusanyiko. Kodeksi inaweza kubeba mengi zaidi sana kuliko gombo. Harry Gamble anahoji kwamba mkusanyiko wa mwanzo wa barua za Paulo, mrefu mno kwa gombo moja, huenda ulitolewa kama kodeksi na ukawa kielelezo. Wengine wanaelekeza kwenye mkusanyiko wa Injili nne.
  • Kuwa tofauti. Kodeksi ilionekana tofauti na gombo la Torati la Kiyahudi na pia na gombo la fasihi la wapagani. Huenda ilionyesha kwamba maandiko ya Kikristo ni kitu kipya.
  • Matumizi ya kila siku. Kodeksi zilihusishwa na maandishi ya kazi ya kila siku badala ya vitabu vya heshima. Maandiko ya Kikristo yalikuwa vitabu vya kusomwa katika ibada, kujifunzwa, kubebwa na walimu wasafiri na kurejewa.

Sababu yoyote ile, uchaguzi huo ulikuwa na uzito. Kodeksi ilifanya iwezekane kufunga Injili nne pamoja, au barua zote za Paulo, au hatimaye Biblia nzima, katika juzuu moja. Biblia za juzuu moja kama Kodeksi Sinaitiko na Kodeksi Vatikano (ona Kodeksi Sinaitiko na Kodeksi Vatikano) zisingewezekana kama magombo. Kwa maana hiyo, umbo ambalo tunasoma Biblia leo, kama kitabu kimoja chenye kurasa, lilianza na maamuzi ya wanakili wa kwanza wa Kikristo.

Kilichodumu, na wapi

Vitu hivyo vya kuandikia vinaeleza pia sura ya ushahidi.

  • Mafunjo ya mwanzo ya Agano Jipya, kutoka karne ya pili hadi ya nne, karibu yote yamedumu kutoka Misri, kwa sababu mafunjo hudumu tu katika hali kavu. Hii inamaanisha kwamba ushahidi wetu wa kwanza kabisa umejikusanya mahali pamoja kijiografia, upungufu ambao wataalamu wanautambua vizuri.
  • Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi zilidumu kwa sababu ziliwekwa katika mapango makavu katika mojawapo ya maeneo makavu zaidi duniani.
  • Kodeksi kubwa za ngozi kuanzia karne ya nne na kuendelea zilidumu katika nyumba za watawa na maktaba, ambapo zilitunzwa kwa karne nyingi.
  • Magombo na kodeksi zilizochakaa kwa kawaida zilitupwa au, katika desturi ya Kiyahudi, ziliwekwa katika genizah. Miswada mingi sana iliyotumiwa, kupendwa na kunakiliwa haikudumu tu.

Kwa hiyo miswada tuliyo nayo ni sampuli, si picha nzima. Lakini ni sampuli kubwa na yenye aina nyingi, na makala zinazofuata zinaangalia ina nini ndani yake.

Vyanzo

  • Bagnall, Roger S. Early Christian Books in Egypt. Princeton: Princeton University Press, 2009.
  • Gamble, Harry Y. Books and Readers in the Early Church: A History of Early Christian Texts. New Haven: Yale University Press, 1995.
  • Hurtado, Larry W. The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins. Grand Rapids: Eerdmans, 2006.
  • Martiali. Epigramu 14.184–192.
  • Parker, D. C. Codex Sinaiticus: The Story of the World’s Oldest Bible. London: British Library; Peabody, MA: Hendrickson, 2010.
  • Plinio Mzee. Historia ya Asili 13.68–83.
  • Roberts, Colin H., na T. C. Skeat. The Birth of the Codex. London: Oxford University Press for the British Academy, 1983.
  • Turner, Eric G. The Typology of the Early Codex. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1977.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.