Wanakili wa kwanza wa Kikristo

Kila mswada wa Agano Jipya uliodumu ulinakiliwa na mtu fulani. Katika karne tatu za kwanza za kanisa, hawa hawakuwa watawa katika chumba cha kunakilia cha nyumba ya watawa, na kwa hakika hawakuwa wachapishaji. Walikuwa Wakristo, na wakati mwingine wataalamu waliolipwa, wakinakili vitabu kwa ajili ya makanisa yao wenyewe, kwa ajili ya marafiki, au kwa ajili yao wenyewe, katika ulimwengu ambao Ukristo ulikuwa vuguvugu dogo ambalo wakati mwingine liliteswa. Tunajua nini kuwahusu, na walikuwa hodari kiasi gani katika kazi yao?

Nani alinakili?

Katika ulimwengu wa Kirumi, vitabu vilinakiliwa kwa njia kadhaa. Nyumba za matajiri zilimiliki watumwa walioelimishwa na kufundishwa kuwa wanakili. Wanakili wa kitaalamu wangeweza kuajiriwa. Watu binafsi wenye mwandiko mzuri walinakili vitabu walivyotaka kuwa navyo. Kulikuwa na maduka ya vitabu katika miji mikubwa, lakini fasihi nyingi ilisambaa kupitia mitandao ya marafiki: uliazima kitabu na kukinakilisha.

Vitabu vya Kikristo vya mwanzo vinaonekana kusambaa kwa njia hiyohiyo. Kim Haines-Eitzen, katika Guardians of Letters, anahoji kwamba wanakili wa kwanza wa Kikristo kwa sehemu kubwa walikuwa watu ambao pia walikuwa wanakili katika maisha ya kawaida: wanaume wanaojua kusoma na kuandika, na baadhi ya wanawake, walioshughulikia hati, barua na fasihi, na waliotumia ujuzi wao kwa ajili ya kanisa. Miswada mingi ya Kikristo ya mwanzo imeandikwa kwa mwandiko wazi wa kikazi badala ya mwandiko maridadi wa vitabu vya toleo la anasa. Colin Roberts aliueleza kama mwandiko wa “hati za kikazi ulioboreshwa”: mwandiko wa mtu aliyezoea hati za biashara, akijitahidi kuandika kitabu.

Hilo halimaanishi kwamba nakala zilifanywa bila uangalifu. Linamaanisha kwamba zilitengenezwa na watu ambao kwao hivi vilikuwa vitabu vya kazi, vya kusomwa kwa sauti katika ibada na kujifunzwa.

Dalili za utamaduni wa Kikristo wa kunakili

Sifa kadhaa za miswada ya Kikristo ya mwanzo zinaonyesha mazoea ya pamoja, aina ya utamaduni wa Kikristo wa kunakili uliojitokeza mapema sana.

Kodeksi. Kama ilivyoelezwa katika Mafunjo, ngozi na kodeksi, wanakili Wakristo kwa kiasi kikubwa sana walitumia kodeksi kwa maandiko, wakati ambapo wengine bado walipendelea gombo.

Majina matakatifu. Wanakili Wakristo waliandika maneno fulani kwa ufupisho wenye mstari uliochorwa juu yake: Mungu, Bwana, Yesu, Kristo, na baadaye Roho, msalaba, Baba, mwana, mtu na mengine. Haya yanaitwa nomina sacra (“majina matakatifu”), istilahi iliyobuniwa na mtaalamu Ludwig Traube mwaka 1907. Kwa mfano, “Yesu” liliandikwa kwa herufi zake za kwanza na ya mwisho tu, au mbili za kwanza na ya mwisho, pamoja na mstari juu yake. Desturi hii inapatikana karibu katika kila mswada wa Kikristo wa mwanzo, kuanzia mafunjo ya kwanza kabisa na kuendelea, katika maeneo tofauti. Larry Hurtado anahoji kwamba ilikuwa njia ya makusudi ya kuonyesha heshima, labda ikiathiriwa na jinsi Wayahudi walivyolishughulikia jina la Mungu, na kwamba kufanana kwake kunaonyesha kwamba wanakili walikuwa sehemu ya vuguvugu lililounganika lenye kanuni za pamoja.

Visaidizi vya kusoma. Miswada mingi ya mwanzo ina sifa zinazomsaidia msomaji wa hadharani: nafasi pana zaidi, herufi kubwa zaidi, alama zinazogawa vipande vya maana, na mara chache alama za pumzi na za lafudhi. Hivi vilikuwa vitabu vilivyokusudiwa kusomwa kwa sauti kanisani.

Walikuwa makini kiasi gani?

Ushahidi bora unatoka kwa mafunjo yenyewe. Kwa sababu wataalamu wanaweza kulinganisha kila mswada na mingine mingi, wanaweza kutambua usomaji unaopatikana katika mswada huo mmoja tu, unaoitwa usomaji wa pekee (kwa Kiingereza singular readings). Usomaji mwingi wa pekee huenda ni makosa madogo ya mnakili mwenyewe. Kwa kuyachunguza, wataalamu wanaweza kueleza mazoea ya kila mnakili.

Ernest Colwell alianzisha kazi hii katika miaka ya 1960, na James Royse alikamilisha utafiti mkubwa, Scribal Habits in Early Greek New Testament Papyri (2008), wa mafunjo sita makubwa zaidi ya mwanzo. Matokeo yake ni pamoja na haya:

P75, lenye sehemu kubwa ya Luka na Yohana na linalokadiriwa kuwa la karibu mwaka 200 B.K. au baadaye kidogo, lilinakiliwa kwa uangalifu mkubwa. Mnakili wake alifanya makosa machache kiasi, na maandishi yake yanakubaliana kwa karibu sana na yale ya Kodeksi Vatikano, iliyonakiliwa karne moja au zaidi baadaye. Makubaliano hayo yanaonyesha kwamba maandishi yanayofanana sana na yale ya Vatikano tayari yalikuwa yakinakiliwa kwa usahihi mapema zaidi sana.
P66, nakala ya Yohana ya karibu wakati huohuo, lina makosa mengi, lakini pia masahihisho mengi, mengi yao yakiwa yamefanywa na mnakili wa awali mwenyewe akilinganisha kazi yake na nakala aliyokuwa akiinakili. Ni dirisha la kumwona mnakili kazini, akikosea na kuyanasa makosa yake.
P45, nakala ya karne ya tatu ya Injili na Matendo, lina mnakili anayeonekana kunakili kifungu kwa kifungu, wakati mwingine akilainisha au kufupisha maneno huku akihifadhi maana.
P46, nakala ya barua za Paulo ya karibu mwaka 200 B.K., lina makosa madogo mengi, mengi yao yakiwa makosa rahisi kama kuruka neno, lakini maandishi yake kwa jumla yanahesabiwa kuwa ya mapema na yenye thamani.

Hitimisho moja la kushangaza la utafiti wa Royse ni kwamba wanakili hawa wa mwanzo walielekea zaidi kuacha maneno kwa bahati mbaya kuliko kuyaongeza. Hilo lilipindua kanuni ya kukadiria iliyoshikiliwa muda mrefu kwamba “usomaji mfupi zaidi unapaswa kupendelewa,” na limewafanya wahakiki wa maandishi kuwa waangalifu zaidi wanapoitumia.

Picha ya jumla ni ya wanakili wenye ustadi tofauti na uangalifu tofauti, wengi wao wakijaribu kunakili hasa nakala waliyokuwa nayo mbele yao, na baadhi yao wakiwa hodari kweli kweli. Makosa yao ni makosa ya kawaida ya kunakili kwa mkono, yanayoelezwa katika Jinsi wanakili walivyokosea.

Wakristo wa mwanzo kuhusu kunakili kwa uangalifu

Waandishi Wakristo wa mwanzo walijua kwamba kunakili kungeweza kwenda vibaya, na baadhi yao walichukua hatua kulizuia hilo.

Kitabu cha Ufunuo kinamalizika kwa onyo zito dhidi ya kuongeza au kupunguza “maneno ya unabii wa kitabu hiki” (Ufunuo 22:18–19). Lolote jingine linalomaanisha, linaonyesha ufahamu kwamba maandishi yangeweza kubadilishwa wakati wa kunakili.

Irenayo, askofu wa Lyon karibu mwaka 180 B.K., alimaliza mojawapo ya kazi zake kwa ombi la moja kwa moja kwa yeyote ambaye angeinakili. Kama Eusebio anavyolihifadhi, Irenayo anamwapisha mnakili, kwa jina la Bwana Yesu Kristo na kuja kwake kuhukumu, kulinganisha nakala yake na ile ya asili na kuisahihisha kwa uangalifu, na kunakili pia ombi hili (Eusebio, Historia ya Kanisa 5.20.2). Ikiwa Irenayo aliomba hivi kwa kitabu chake mwenyewe, tunaweza kudhani kwamba jumuiya za Kikristo zilijali angalau kiasi hicho kuhusu maandiko yao.

Origene, mtaalamu mkubwa wa karne ya tatu, alilalamika kwamba tofauti kati ya nakala za Injili zilikuwa zimekuwa kubwa, “ama kwa uzembe wa baadhi ya wanakili, ama kwa ujasiri potovu wa wengine” walioongeza au kuondoa walichopenda (Maelezo juu ya Mathayo 15.14). Lalamiko lake ni ushahidi wa tatizo, na pia wa suluhisho: yeye na wengine walilinganisha miswada ili kuthibitisha maandishi bora.

Wasahihishaji na vyumba vya kunakilia

Kuanzia karne ya nne, kanisa likiwa limehalalishwa na likikua kwa kasi, kunakili kulipangwa vizuri zaidi. Maaskofu na Wakristo matajiri waliagiza Biblia kubwa za gharama kubwa. Karibu mwaka 331 B.K. mfalme Konstantino alimwandikia Eusebio wa Kaisaria akiomba nakala hamsini za maandiko, zilizoandikwa juu ya ngozi bora na wanakili wa kitaalamu wenye ujuzi, kwa ajili ya makanisa ya mji wake mkuu mpya, Konstantinopoli (Eusebio, Maisha ya Konstantino 4.36).

Kaisaria katika Palestina ilikuwa na maktaba maarufu ya Kikristo, iliyoanzishwa kwa vitabu vya Origene na kupanuliwa na mtaalamu Pamfilo. Maelezo katika Kodeksi Sinaitiko, yaliyoongezwa na msahihishaji wa baadaye mwishoni mwa vitabu vya Ezra na Esta, yanaeleza kwamba maandishi yalikuwa yamekaguliwa dhidi ya mswada wa zamani sana uliosahihishwa na shahidi wa imani Pamfilo mwenyewe. Sinaitiko kwa ujumla inaonyesha kazi ya wanakili kadhaa wa awali na wasahihishaji wengi wa baadaye, waliofanya maelfu mengi ya mabadiliko katika karne zilizofuata (ona Kodeksi Sinaitiko na Kodeksi Vatikano). Kusahihisha kulikuwa sehemu ya kawaida ya maisha ya mswada.

Katika Zama za Kati, kunakili kulihamia kwa sehemu kubwa katika nyumba za watawa. Wanakili wa Bizanti walitengeneza sehemu kubwa kabisa ya miswada ya Agano Jipya la Kigiriki iliyodumu, kuanzia karne ya tisa na kuendelea, kwa mwandiko wa herufi ndogo (minuscule) ulio makini na wa kiwango kimoja, na maandishi yao yakazidi kufanana.

Kwa nini hili ni muhimu

Kujua wanakili walikuwa nani kunatusaidia kupima kazi yao kwa haki. Hawakuwa mashine zisizokosea, na wala hawakuwa watu wasiojua kazi wala wazembe. Walikuwa watu walioviheshimu sana vitabu hivi, walijitahidi kuvinakili, wakati mwingine walikosea, mara nyingi waliyanasa makosa yao, na mara chache walijaribu kuboresha maandishi kwa njia ambazo sasa tunaweza kuzitambua. Maelfu ya miswada waliyoiacha ndiyo yanayowezesha kukagua kazi yao, jambo ambalo ni mada ya makala kuhusu uhakiki wa maandishi baadaye katika mfululizo huu.

Vyanzo

Colwell, Ernest C. “Method in Evaluating Scribal Habits: A Study of P45, P66, P75.” Katika Studies in Methodology in Textual Criticism of the New Testament, 106–124. Leiden: Brill, 1969.
Eusebio. Historia ya Kanisa 5.20.2; Maisha ya Konstantino 4.36.
Haines-Eitzen, Kim. Guardians of Letters: Literacy, Power, and the Transmitters of Early Christian Literature. Oxford: Oxford University Press, 2000.
Hill, Charles E., na Michael J. Kruger, wahariri. The Early Text of the New Testament. Oxford: Oxford University Press, 2012.
Hurtado, Larry W. The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins. Grand Rapids: Eerdmans, 2006.
Metzger, Bruce M., na Bart D. Ehrman. The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration. Toleo la 4. New York: Oxford University Press, 2005.
Origene. Maelezo juu ya Mathayo 15.14.
Roberts, Colin H. Manuscript, Society and Belief in Early Christian Egypt. Schweich Lectures 1977. London: Oxford University Press for the British Academy, 1979.
Royse, James R. Scribal Habits in Early Greek New Testament Papyri. New Testament Tools, Studies and Documents 36. Leiden: Brill, 2008.
Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.