Mafunjo ya kwanza kabisa ya Agano Jipya

Hati za asili za Agano Jipya, barua ambazo Paulo aliwasomea waandishi na Injili kama waandishi wake walivyozimaliza, zimepotea zamani. Nakala za zamani zaidi tulizo nazo zimeandikwa juu ya mafunjo, karibu zote zilipatikana Misri, na nyingi zao ni vipande. Zinaitwa mafunjo ya Agano Jipya, na zinapewa namba kwa herufi P (mara nyingi huandikwa kwa herufi ya Kigothi) ikifuatiwa na namba, kwa mpangilio zilivyoorodheshwa: P1, P2, na kadhalika. Zaidi ya 140 zimesajiliwa na Taasisi ya Utafiti wa Maandishi ya Agano Jipya huko Münster, inayotunza orodha rasmi.

Makala hii inatambulisha muhimu zaidi kati yake, inaeleza jinsi zinavyokadiriwa tarehe, na inauliza zinaweza kutueleza nini na haziwezi kutueleza nini.

P52: kipande maarufu

Mwaka 1934, mtaalamu kijana aitwaye Colin Roberts alikuwa akipanga mafunjo yaliyonunuliwa Misri kwa ajili ya Maktaba ya John Rylands huko Manchester. Alipata kipande kidogo, cha karibu sentimita 9 kwa 6, kilichoandikwa pande zote mbili. Upande mmoja kulikuwa na sehemu za Yohana 18:31–33, maneno ya Pilato kwa viongozi wa Wayahudi; upande mwingine, sehemu za Yohana 18:37–38, swali la Pilato “Kweli ni nini?”

Roberts alikichapisha mwaka 1935 na akakikadiria, kwa kulinganisha mwandiko wake na hati zenye tarehe, kuwa cha nusu ya kwanza ya karne ya pili. Wataalamu wengine wakuu wa mafunjo walikubali. P52, kama kilivyopewa namba, kikawa maarufu kama kipande cha zamani zaidi kinachojulikana cha Agano Jipya, na kama ushahidi kwamba Injili ya Yohana, inayokadiriwa kwa kawaida kuwa ya miaka ya 90 B.K., ilikuwa imefika Misri na ilikuwa ikinakiliwa ndani ya miongo michache baada ya kuandikwa.

Dai hilo bado linarudiwa mara nyingi, lakini linahitaji uangalifu. Mwaka 2005, Brent Nongbri alichunguza upya ulinganisho wa mwandiko na akahoji kwamba mwandiko wa P52 una mifano inayofanana sana katika hati za mwishoni mwa karne ya pili na hata mwanzoni mwa karne ya tatu. Tarehe ya “karibu mwaka 125 B.K.,” alihitimisha, inawezekana lakini haiwezi kushikiliwa kwa msisitizo. Mwaka 2012, Pasquale Orsini na Willy Clarysse, katika mapitio ya tarehe za miswada yote ya mwanzo ya Agano Jipya, walikiweka P52 katika kipindi cha 125–175 B.K. P52 kinabaki kuwa mojawapo ya miswada ya kwanza kabisa ya Agano Jipya, labda wa kwanza kabisa, lakini kinapaswa kuelezwa kuwa “cha karne ya pili,” si kana kwamba tarehe yake inajulikana kwa usahihi.

Jinsi mafunjo yanavyokadiriwa tarehe

Hili linatuleta kwenye jambo muhimu. Miswada michache sana ya mwanzo ina tarehe iliyoandikwa. Wataalamu wanaikadiria tarehe hasa kwa paleografia, yaani elimu ya miandiko ya zamani. Mitindo ya mwandiko hubadilika kadiri wakati unavyopita, kwa hiyo mwandiko wa fasihi usio na tarehe unaweza kulinganishwa na hati zenye tarehe (barua, mikataba, stakabadhi) zilizoandikwa kwa mitindo inayofanana.

Paleografia ni ujuzi halisi na inatoa matokeo halisi, lakini ina mipaka. Wanakili waliofundishwa katika kipindi kimoja wangeweza kuendelea kuandika vilevile kwa miongo kadhaa; mitindo inaingiliana; na miandiko ya fasihi hubadilika polepole kuliko ile ya hati za kikazi. Wataalamu wengi leo wanaona kwamba tarehe za kipaleografia kwa kawaida zinapaswa kutolewa kama kipindi cha miaka hamsini au zaidi, na Nongbri, katika God’s Library (2018), anahimiza vipindi vipana zaidi. Ushahidi mwingine unaweza kusaidia: mahali mswada ulipopatikana na vitu ulivyopatikana pamoja navyo, umbo la kitabu, na mara chache upimaji wa kaboni-14, ingawa huo unahitaji kuharibu kipande kidogo na pia unatoa kipindi.

Kwa hiyo unaposoma kwamba mswada ni wa “karibu mwaka 200 B.K.,” usome kama “huenda ni wa wakati fulani mwishoni mwa karne ya pili au katika karne ya tatu.” Hilo bado ni mapema sana kwa vipimo vya fasihi ya zamani.

Mafunjo ya Chester Beatty

Mwanzoni mwa miaka ya 1930, tajiri wa migodi Mmarekani na mkusanyaji wa vitu vya kale Alfred Chester Beatty alinunua kundi la kodeksi za mafunjo kutoka soko la vitu vya kale huko Misri. Zilijumuisha miswada mitatu kati ya muhimu zaidi ya mwanzo ya Agano Jipya, iliyochapishwa na Frederic Kenyon kuanzia 1933 hadi 1937. Mingi yao sasa iko katika Maktaba ya Chester Beatty huko Dublin, na baadhi ya kurasa ziko Michigan na Vienna.

P45 ni kodeksi ya Injili nne na Matendo, ya karne ya tatu. Ni sehemu za kurasa thelathini tu zilizodumu, kati ya karibu 220 za awali. Inaonyesha kwamba Injili nne tayari zilikuwa zimefungwa pamoja katika kitabu kimoja, pamoja na Matendo.
P46 ni kodeksi ya barua za Paulo, inayokadiriwa kwa kawaida kuwa ya karibu mwaka 200 B.K. Kurasa themanini na sita zimedumu, karibu robo tatu ya kitabu cha awali. Ina Warumi, Waebrania, 1 na 2 Wakorintho, Waefeso, Wagalatia, Wafilipi, Wakolosai na 1 Wathesalonike, kwa mpangilio huo. Kuweka Waebrania mara tu baada ya Warumi kunaonyesha kwamba kanisa la mwanzo huko Misri liliihesabu miongoni mwa barua za Paulo. Barua za kichungaji (1–2 Timotheo na Tito) zinaonekana kuwa hazikuwemo, ingawa kurasa zilizopotea zinafanya jambo hili lisiwe hakika.
P47 ina sehemu ya Ufunuo, ya karne ya tatu.

Mafunjo ya Bodmer

Katika miaka ya 1950, mkusanyaji Mswisi Martin Bodmer alinunua mkusanyiko mwingine wa ajabu wa mafunjo kutoka Misri, huenda kutoka kwenye ugunduzi uleule katika Misri ya Juu. Unajumuisha:

P66, kodeksi ya Yohana, inayokadiriwa kwa kawaida kuwa ya karibu mwaka 200 B.K., inayohifadhi sehemu kubwa ya sura kumi na nne za kwanza. Mnakili wake alikosea mara nyingi na akasahihisha makosa mengi kati ya hayo, jambo linaloifanya kuwa dirisha lenye thamani la kuona jinsi kunakili kulivyofanywa.
P72, ya karne ya tatu au ya nne, nakala ya kwanza kabisa inayojulikana ya 1 na 2 Petro na Yuda, iliyofungwa katika kodeksi ya mchanganyiko pamoja na maandishi mengine ya Kikristo.
P75, kodeksi ya Luka na Yohana, inayokadiriwa kwa kawaida kuwa ya karibu 175–225 B.K. Imeandikwa kwa uangalifu, na maandishi yake yako karibu mno na yale ya Kodeksi Vatikano, iliyonakiliwa zaidi ya karne moja baadaye.

Kukubaliana kwa P75 na Vatikano kulikuwa mojawapo ya ugunduzi muhimu zaidi katika utafiti wa Agano Jipya wa karne ya ishirini. Kabla P75 haijapatikana, baadhi ya wataalamu walidhani kwamba maandishi ya Vatikano yalikuwa matokeo ya marekebisho ya kitaalamu ya karne ya nne. P75 ilionyesha kwamba maandishi hayohayo yalikuwa tayari yamekuwepo, na yalikuwa yamenakiliwa kwa usahihi, zaidi ya karne moja kabla. Mwaka 2007, P75 ilitolewa kama zawadi kwa Maktaba ya Vatikano, ambapo sasa imekaa karibu na Vatikano yenyewe.

Kama P52, P66 na P75 zimechunguzwa upya. Nongbri amehoji kwamba zote mbili zingeweza kuwa za karne ya nne. Wataalamu wengine wanazitetea tarehe za jadi. Mjadala huu ni wa afya, na ni sababu nzuri ya kutozidisha usahihi wa tarehe yoyote moja.

Mafunjo ya Oxyrhynchus

Mafunjo mengi madogo zaidi yanatoka Oxyrhynchus, mji wa Misri ambao malundo yake ya takataka ya zamani yalichimbwa kuanzia 1896 na Bernard Grenfell na Arthur Hunt. Mkusanyiko wa Oxyrhynchus, mwingi wake ukiwa Oxford, bado unachapishwa, juzuu kwa juzuu, zaidi ya karne moja baadaye. Vipande vyake vya Agano Jipya vinajumuisha baadhi ya nakala za kwanza kabisa za Mathayo, Yohana, Warumi, Waebrania na Ufunuo.

Tahadhari: “Marko wa karne ya kwanza”

Mwaka 2012, ilitangazwa katika midahalo ya hadharani na mihadhara kwamba kipande cha Injili ya Marko cha karne ya kwanza kilikuwa kimepatikana, na kingechapishwa hivi karibuni. Dai hilo lilienea sana. Kipande hicho kilipochapishwa hatimaye mwaka 2018, kama P137 (P.Oxy. 83.5345), wahariri wake walikikadiria kuwa cha mwishoni mwa karne ya pili au mwanzoni mwa karne ya tatu. Ni kipande cha mapema chenye thamani, lakini si cha karne ya kwanza. Uchunguzi uliofuata uliibua maswali mazito kuhusu jinsi baadhi ya mafunjo ya Oxyrhynchus yalivyoshughulikiwa na kuuzwa.

Funzo ni rahisi: madai kuhusu miswada ya mapema ya kusisimua yanapaswa kungoja kuchapishwa na wahariri wenye sifa zinazostahili na kukaguliwa na wataalamu. Ushahidi tulio nao tayari una nguvu kiasi kwamba hauhitaji kamwe kutiwa chumvi.

Mafunjo yanatueleza nini

Yakichukuliwa pamoja, mafunjo ya mwanzo yanaonyesha mambo kadhaa.

Kuenea mapema. Kufikia karibu mwaka 200 B.K., na katika baadhi ya hali mapema zaidi, nakala za Injili, Matendo, barua za Paulo na vitabu vingine zilikuwa zikisomwa na kunakiliwa huko Misri, mbali na mahali zilipoandikwa.
Mikusanyiko. Injili nne zilifungwa pamoja, barua za Paulo zilifungwa pamoja, na Injili zilifungwa pamoja na Matendo.
Uthabiti wa maandishi. Maandishi ya mafunjo ya mwanzo, ingawa yana makosa ya kawaida ya kunakili na usomaji wa aina mbalimbali, yanatambulika kuwa ni maandishi yaleyale yanayopatikana katika miswada ya baadaye. Wataalamu walioyachunguza, kama wachangiaji wa The Early Text of the New Testament (2012), hawapati ushahidi wowote wa umbo la mwanzo lililo tofauti kabisa la vitabu vya Agano Jipya.
Usomaji wenye thamani. Katika vifungu fulani, mafunjo yanaunga mkono usomaji mmoja kuliko mwingine, na ni miongoni mwa mashahidi muhimu zaidi katika matoleo ya kitaalamu ambayo tafsiri za kisasa zimejengwa juu yake.

Mafunjo hayatufikishi kabisa hadi kwa waandishi. Bado kuna pengo, ingawa ni fupi, kati ya kuandikwa kwa vitabu na nakala za kwanza kabisa. Pengo hilo halivukwi kwa mswada wowote mmoja, bali kwa kukubaliana kwa mashahidi wengi wanaojitegemea, kama makala za baadaye katika mfululizo huu zinavyoeleza.

Vyanzo

Hill, Charles E., na Michael J. Kruger, wahariri. The Early Text of the New Testament. Oxford: Oxford University Press, 2012.
Kenyon, Frederic G. The Chester Beatty Biblical Papyri. Fasikulo 8. London: Emery Walker, 1933–1958.
Nongbri, Brent. “The Use and Abuse of P52: Papyrological Pitfalls in the Dating of the Fourth Gospel.” Harvard Theological Review 98 (2005): 23–48.
Nongbri, Brent. God’s Library: The Archaeology of the Earliest Christian Manuscripts. New Haven: Yale University Press, 2018.
Orsini, Pasquale, na Willy Clarysse. “Early New Testament Manuscripts and Their Dates: A Critique of Theological Palaeography.” Ephemerides Theologicae Lovanienses 88 (2012): 443–474.
Roberts, C. H. An Unpublished Fragment of the Fourth Gospel in the John Rylands Library. Manchester: Manchester University Press, 1935.
Royse, James R. Scribal Habits in Early Greek New Testament Papyri. Leiden: Brill, 2008.
Institute for New Testament Textual Research (INTF), Kurzgefasste Liste mtandaoni: ntvmr.uni-muenster.de/liste.
Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.