Jaribu kunakili ukurasa wa maandishi kwa mkono, kwa uangalifu, kisha mwombe mtu aukague dhidi ya ule wa asili. Usipokuwa umezoea sana, huenda utakuta makosa machache: neno lililoachwa, mstari uliorukwa, herufi isiyo sahihi, labda neno ambalo ulikuwa na uhakika lilikuwepo lakini halikuwepo. Wanakili wa zamani walikuwa wamezoea zaidi sana kuliko wengi wetu, lakini walikuwa binadamu, na walifanya makosa ya aina hiyohiyo.

Hilo linaweza kusikika kama jambo la kutia wasiwasi. Kwa kweli ni mojawapo ya sababu zinazotuwezesha kurejesha maandishi kwa uhakika. Makosa ya kunakili yanafuata mifumo inayotambulika. Ukishaijua mifumo hiyo, mara nyingi unaweza kuona hasa jinsi kosa lilivyotokea na ni usomaji upi ulikuja kwanza. Makala hii inaeleza aina kuu za makosa, pamoja na mifano kutoka Agano zote mbili.

Makosa ya jicho

Makosa mengi ya kunakili hutokea jicho la mnakili linapohama kati ya nakala anayoinakili na nakala mpya.

Kuruka: mwisho mmoja, mwanzo mmoja

Kosa kubwa la kawaida zaidi husababishwa na maneno au mistari miwili inayomalizika (au kuanza) kwa namna ileile. Mnakili ananakili hadi la kwanza, anarudi kuangalia nakala ya asili, na jicho linatua kwenye la pili. Kila kitu kilicho katikati kinapotea. Linaposababishwa na miisho inayofanana, kosa hili linaitwa homoeoteleuton (“mwisho uleule”); linaposababishwa na mianzo inayofanana, homoeoarcton. Istilahi ya jumla ya kuacha kitu kwa bahati mbaya ni haplografia (“kuandika mara moja”).

Mfano wazi wa Agano Jipya ni 1 Yohana 2:23: “Kila anayemkana Mwana, huyo hana Baba. Anayemkiri Mwana ana Baba pia.” Katika Kigiriki, nusu zote mbili zinamalizika kwa maneno yaleyale, “Baba.” Miswada mingi ya baadaye inaruka kutoka “Baba” wa kwanza hadi wa pili na kuacha nusu ya pili ya mstari. Baadhi ya maandishi ya Kigiriki yaliyochapishwa katika karne ya kumi na sita hayakuwa nayo. Watafsiri wa King James Version ya 1611 waliyaweka maneno hayo lakini wakayachapisha kwa herufi za mlazo, aina ya herufi waliyoitumia kwa maneno waliyokuwa na shaka nayo au waliyoyaongeza wenyewe.

Mfano wa Agano la Kale ni 1 Samweli 14:41. Katika maandishi ya Kimasora, ombi la Sauli ni fupi sana: neno kwa neno, “Toa kura kamilifu” (tafsiri ya Kiingereza World English Bible ina “Show the right”, yaani “Onyesha lililo sawa”). Septuaginta ya Kigiriki ina ombi refu zaidi sana, ambalo kwa tafsiri halisi linasema: “BWANA Mungu wa Israeli, kwa nini hukumjibu mtumishi wako leo? Ikiwa kosa liko kwangu au kwa mwanangu Yonathani, toa Urimu; lakini ikiwa liko kwa watu wako Israeli, toa Thumimu.” Maandishi marefu yana “Israeli” mara mbili; inaonekana jicho la mnakili liliruka kutoka la kwanza hadi la pili, likaacha maneno yaliyo katikati. Tafsiri nyingi za kisasa, kama NRSV, NIV na ESV, zinarejesha usomaji mrefu.

Kurudia

Kosa la kinyume ni ditografia (“kuandika mara mbili”): jicho linarudi mahali palipokwisha kunakiliwa, na herufi, neno au mstari unarudiwa. Kwa kawaida makosa haya ni rahisi kuyaona na kuyasahihisha, kwa sababu yanazaa maneno yasiyo na maana yoyote waziwazi.

Herufi zinazofanana

Herufi fulani zinachanganywa kwa urahisi, hasa katika nakala ya asili iliyochakaa au iliyoandikwa vibaya. Katika mwandiko wa mraba wa Kiebrania, dalet na resh, zinazotofautiana kwa pembe ndogo tu, zinajulikana sana kwa kufanana, kama zilivyo waw na yod. Tokeo moja linaweza kuonekana kwa kulinganisha vifungu vinavyolingana katika Agano la Kale. Mwanzo 10:4 inamtaja mjukuu wa Yafethi kuwa “Dodanimu”; orodha inayolingana katika 1 Mambo ya Nyakati 1:7 ina “Rodanimu.” Tofauti pekee ni dalet au resh. Septuaginta na Torati ya Wasamaria zinaunga mkono “Rodanimu” katika Mwanzo pia, na huenda jina hilo linawataja watu wa Rodo.

Katika miswada ya Kigiriki iliyoandikwa kwa herufi kubwa bila nafasi kati ya maneno, herufi fulani zingeweza kuchanganywa, na maneno yangeweza kugawanywa mahali pasipo sahihi. Mfululizo wa herufi usiokatika wakati mwingine unaruhusu migawanyo miwili, na wanakili walipaswa kuamua ni upi uliokusudiwa.

Makosa ya sikio na ya kumbukumbu

Maneno yanayosikika sawa

Wakati mwingine wanakili waliandika kwa kusomewa, na wakati mwingine walitamka maneno kwa sauti ya chini walipokuwa wakinakili. Kwa vyovyote vile, maneno yaliyosikika sawa yangeweza kuchanganywa. Katika Kigiriki cha baadaye, irabu na irabu-mbili kadhaa zilikuja kutamkwa sawa, mchakato unaoitwa itasizimu (kwa Kiingereza itacism). Hasa, maneno ya Kigiriki ya “sisi” na “ninyi” yalisikika karibu sawa, na yanabadilishana kila mara katika miswada.

Mfano maarufu ni Warumi 5:1. Baadhi ya miswada inasoma “tuna amani na Mungu,” mingine “na tuwe na amani na Mungu.” Maneno hayo mawili ya Kigiriki yanatofautiana kwa irabu moja tu, o fupi au o ndefu, zilizotamkwa sawa. Hapa usomaji wa “na tuwe na” kwa kweli una uungwaji mkono wenye nguvu wa mapema, lakini wataalamu wengi wanaona kwamba “tuna” inapatana vizuri zaidi na hoja ya Paulo na ndiyo ya asili. Ni mfano mzuri wa jinsi wahakiki wa maandishi wanavyopaswa kupima miswada na muktadha pia.

Kumbukumbu na mazoea

Wanakili walioijua Biblia vizuri wangeweza kuandika walichokumbuka badala ya kilichokuwa mbele yao. Hili ni la kawaida hasa katika Injili, ambapo vifungu vinavyolingana vinavutia kuoanisha (kwa Kiingereza harmonisation). Mfano unaojulikana zaidi ni Sala ya Bwana. Toleo la Luka (Luka 11:2–4) ni fupi kuliko la Mathayo (Mathayo 6:9–13): linaanza kwa “Baba” tu, na halina “mapenzi yako yatendeke” wala “utukomboe kutoka kwa uovu.” Miswada mingi ya baadaye ya Luka inaongeza maneno hayo, ikimfanya Luka afanane na Mathayo anayejulikana zaidi. King James Version, iliyotafsiriwa kutoka miswada ya namna hiyo, ina umbo refu katika Luka.

Vivyo hivyo, sifa ya mwisho “Kwa sababu ufalme, nguvu na utukufu ni vyako milele. Amina” mwishoni mwa Mathayo 6:13 haimo katika miswada ya kwanza kabisa ya Mathayo. Inaonekana katika kitabu cha kanisa cha karne ya pili kiitwacho Didache kwa umbo linalofanana, na inaonekana iliongezwa kutokana na matumizi yake katika ibada.

Mabadiliko yaliyofanywa kwa makusudi

Si mabadiliko yote yalikuwa ya bahati mbaya. Wakati mwingine mnakili alibadilisha maandishi kwa makusudi, kwa kawaida kwa nia njema, ili kusahihisha kile kilichoonekana kama kosa au kufanya maana iwe wazi zaidi.

Kusahihisha kosa linaloonekana. Marko 1:2–3 inatanguliza nukuu, katika miswada ya kwanza kabisa, kwa “Kama imeandikwa katika Isaya nabii,” lakini nukuu hiyo inaunganisha maneno kutoka Malaki 3:1 pamoja na Isaya 40:3. Miswada mingi ya baadaye inabadilisha utangulizi kuwa “Kama imeandikwa katika manabii,” jambo linaloepuka tatizo hilo linaloonekana. Miswada ya kwanza kabisa ina “katika Isaya nabii,” na karibu kwa hakika ndivyo Marko alivyoandika.

Kufafanua. Wanakili wakati mwingine waliongeza jina au neno ili kufanya sentensi iwe wazi zaidi: “Yesu akasema” pale ambapo asili ilikuwa na “akasema” tu, au “Bwana” pale ambapo asili ilikuwa na “yeye” tu. Nyongeza za namna hiyo kwa kawaida ni rahisi kuziona, kwa sababu miswada tofauti inaongeza ufafanuzi tofauti mahali tofauti.

Mabadiliko ya kitheolojia. Katika mahali machache, wanakili wanaonekana kubadilisha maneno kwa sababu za kitheolojia, kwa mfano ili kulinda au kusisitiza imani fulani kuhusu Kristo. Bart Ehrman amehoji katika The Orthodox Corruption of Scripture kwamba mabadiliko ya namna hiyo yalikuwa ya kawaida zaidi kuliko ilivyodhaniwa zamani. Wataalamu wengine wanaona kwamba anazidisha hoja yake. Kwa vyovyote vile, mabadiliko haya yanaweza kutambuliwa, hasa kwa sababu tuna miswada mingi sana ya kulinganisha.

Makosa yaliyo vigumu kuyaona

Baadhi ya makosa yanaacha maandishi yakiwa na sarufi sahihi na maana inayoeleweka. Mfano mmoja ni 1 Wathesalonike 2:7. Paulo anasema kwamba yeye na wenzake walikuwa ama “wapole kati yenu” ama “watoto wachanga kati yenu.” Maneno hayo mawili ya Kigiriki yanatofautiana kwa herufi moja tu, n, na neno linalotangulia linamalizika kwa herufi hiyohiyo. Mnakili angeweza kwa urahisi kuiongeza au kuiacha. Miswada ya kwanza kabisa kwa sehemu kubwa inasoma “watoto wachanga,” lakini wataalamu wengi wanaona kwamba “wapole” inapatana vizuri zaidi na ulinganisho unaofuata na mama anayenyonyesha. Tafsiri zinagawanyika, na baadhi zinataja yote mawili. Hili ni aina ya swali linalohitaji busara ya makini, na ambapo tafsiri za uaminifu zinaonyesha sababu zao.

Jinsi tunavyoyanasa

Tunawezaje kujua, katika hali fulani, ni usomaji upi wa asili na upi ni kosa? Kanuni ya msingi ni hii: usomaji unaoeleza vizuri zaidi jinsi usomaji mwingine ulivyotokea ndio una uwezekano mkubwa zaidi wa kuwa wa asili.

  • Ikiwa usomaji mmoja ungeweza kwa urahisi kuzaa mwingine kwa kuruka kati ya miisho inayofanana, usomaji mrefu zaidi huenda ndio wa asili.
  • Ikiwa usomaji mmoja unaonekana kama kuoanishwa na kifungu kinacholingana, usomaji unaotofautiana huenda ndio wa asili.
  • Ikiwa usomaji mmoja unaonekana kama sahihisho la mnakili kwa jambo gumu, usomaji mgumu zaidi huenda ndio wa asili.

Kanuni hizi zinatumiwa pamoja na ushahidi wa miswada yenyewe: ni ya zamani kiasi gani, wanakili wake walikuwa hodari kiasi gani, na usomaji unashuhudiwa kwa upana kiasi gani katika maeneo tofauti. Mchanganyiko huo ndio mbinu ya uhakiki wa maandishi, inayoelezwa katika Jinsi uhakiki wa maandishi unavyofanya kazi.

Jambo muhimu ni kwamba makosa mengi yanaacha alama za vidole. Kukiwa na maelfu ya miswada ya kulinganisha, kosa lililofanywa katika nakala moja kwa kawaida halitakuwemo katika nyingine nyingi. Makosa ya wanakili mmoja mmoja hayatoweki; yananaswa, na yanakuwa ushahidi.

Vyanzo

  • Ehrman, Bart D. The Orthodox Corruption of Scripture: The Effect of Early Christological Controversies on the Text of the New Testament. Toleo la 2. New York: Oxford University Press, 2011.
  • McCarter, P. Kyle, Jr. Textual Criticism: Recovering the Text of the Hebrew Bible. Philadelphia: Fortress, 1986.
  • Metzger, Bruce M. A Textual Commentary on the Greek New Testament. Toleo la 2. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1994.
  • Metzger, Bruce M., na Bart D. Ehrman. The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration. Toleo la 4. New York: Oxford University Press, 2005. Sura ya 7.
  • Royse, James R. Scribal Habits in Early Greek New Testament Papyri. Leiden: Brill, 2008.
  • Tov, Emanuel. Textual Criticism of the Hebrew Bible. Toleo la 3. Minneapolis: Fortress, 2012. Sura ya 4.
  • Wegner, Paul D. A Student’s Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results. Downers Grove, IL: InterVarsity, 2006.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.