Ni rahisi kusimulia historia ya Biblia kama habari inayosonga kutoka Yerusalemu hadi Roma kisha kaskazini kuingia Ulaya. Lakini baadhi ya tafsiri za kwanza kabisa za Biblia zilifanywa Afrika. Huko Misri, Wakristo walitafsiri maandiko kwa Kikopti kuanzia karne ya tatu na kuendelea. Katika ufalme wa Aksum, katika eneo ambalo sasa ni Ethiopia na Eritrea, yalitafsiriwa kwa Kige’ez, pengine kuanzia karne ya nne au ya tano. Tafsiri zote mbili bado zinasomwa katika ibada leo.

Agano Jipya lenyewe linamtaja msomaji wa maandiko kutoka Afrika: afisa wa malkia wa Waethiopia, aliyekuwa akisoma Isaya katika gari lake (Matendo 8:27–35). “Ethiopia” yake pengine ilikuwa Kushi, katika Sudan ya leo, lakini Wakristo wa Ethiopia kwa muda mrefu wamemhesabu kuwa mtangulizi wao.

Kikopti: hatua ya mwisho ya Kimisri

Kikopti ni hatua ya mwisho ya lugha ya kale ya Kimisri. Kimisri cha awali kilikuwa kimeandikwa kwa hieroglifu na kwa mwandiko wa kuunganisha uitwao Demotiki, yote mawili magumu kujifunza. Kikopti kilitumia alfabeti ya Kigiriki, pamoja na herufi chache za ziada kutoka Demotiki kwa sauti ambazo Kigiriki hakikuwa nazo, na kikawa chombo cha fasihi ya Kikristo ya Misri.

Kikopti kilikuwa na lahaja kadhaa za kimaeneo, na Biblia ilitafsiriwa katika baadhi yake. Mbili ndizo muhimu zaidi:

  • Kisahidi, lahaja ya Misri ya Juu (kusini), ilikuwa lahaja kuu ya fasihi ya Ukristo wa Kikopti wa mwanzo. Sehemu kubwa ya Biblia ilitafsiriwa kwa Kisahidi, pengine kuanzia karne ya tatu.
  • Kibohairi, lahaja ya Delta ya Mto Nile, polepole ikawa ya kawaida na, kuanzia karibu karne ya kumi na moja, lugha ya liturujia ya Kanisa la Kiorthodoksi la Kikopti.

Baadhi ya kodeksi za Kikopti za karne ya nne na ya tano ni miongoni mwa nakala za zamani kabisa za vitabu vya Agano Jipya katika lugha yoyote isipokuwa Kigiriki.

Watawa na kukariri

Tafsiri ya Kikopti ilikua pamoja na utawa wa Misri. Kwa mujibu wa Maisha ya Antoni ya Athanasio, kijana Antoni alisikia Injili ikisomwa kanisani, akaichukua amri ya Yesu kwa yule kijana tajiri kuwa imeelekezwa kwake mwenyewe, na akagawa mali yake. Katika karne ya nne Pakomio alipanga monasteri za maisha ya pamoja katika Misri ya Juu. Kanuni zinazohusishwa naye zilidai kwamba mtawa asiyejua kusoma afundishwe kusoma, na kwamba watawa wakariri angalau Agano Jipya na Zaburi. Katika jumuiya hizo maandiko yalisikika, yalikaririwa na kunakiliwa bila kukoma, kwa Kikopti.

Kikopti kilitumiwa pia kwa vitabu vingine vingi vya kidini. Kodeksi kumi na tatu zilizopatikana karibu na Nag Hammadi mwaka 1945, zilizonakiliwa katika karne ya nne, zina kazi kama Injili ya Thomaso. Hazikuwa sehemu ya Biblia ya Kikopti, lakini zinaonyesha ni kiasi gani kilikuwa kikitafsiriwa kwa Kikopti. Baada ya Waarabu kuiteka Misri katika miaka ya 640, Kiarabu polepole kilichukua nafasi ya Kikopti kama lugha ya mazungumzo, na Wakopti wakaja kuisoma Biblia kwa Kiarabu (ona Biblia katika Kiarabu).

Aksum na kuongoka kwa Ezana

Ufalme wa Aksum ulikuwa mojawapo ya mataifa makuu ya kibiashara ya kipindi cha mwisho cha zama za kale, ukidhibiti pwani ya Bahari ya Shamu na kutengeneza sarafu zake wenyewe za dhahabu. Katika karne ya nne mfalme wake, Ezana, akawa Mkristo. Sarafu zake za mwanzo zina mwezi mwandamo na duara la kipagani; za baadaye zina msalaba. Alikuwa mmoja wa watawala wa kwanza popote duniani kuweka msalaba kwenye sarafu zake.

Rufino, akiandika karibu mwaka 400, anasimulia habari hiyo (Historia ya Kanisa 10.9–10). Vijana wawili Wakristo kutoka Tiro, Frumentio na Edesio, walikamatwa kwenye pwani ya Bahari ya Shamu, wakapelekwa kwenye baraza la mfalme, na wakapanda hadi nafasi za kuaminiwa. Baadaye Frumentio alikwenda Aleksandria na kumwomba Askofu Athanasio amtume askofu Aksum. Athanasio alimweka wakfu Frumentio mwenyewe. Mapokeo ya Ethiopia yanamkumbuka kama Abba Salama, “baba wa amani.” Habari hiyo ina mambo ya kihadithi, lakini kiini chake kinathibitishwa na barua ya mfalme Konstantio II kwa watawala wa Aksum kuhusu Frumentio, ambayo Athanasio aliihifadhi (Utetezi kwa Konstantio 31).

Kutafsiri kwa Kige’ez

Kige’ez ni lugha ya Kisemiti, inayohusiana na Kiarabu, Kiebrania na lugha za kusini mwa Arabia. Hati yake ilitokana na alfabeti ya kale ya Arabia Kusini. Karibu na wakati wa Ezana ilianza kuonyesha vokali kwa mabadiliko madogo katika kila konsonanti, na hivyo kuzaa hati ya silabi ambayo bado inatumika kwa Kiamhari na Kitigrinya (ona Alfabeti zilizobuniwa kwa ajili ya Biblia kwa hati nyingine zilizoundwa na maandiko).

Biblia ilitafsiriwa kwa Kige’ez kutoka Kigiriki, pengine katika kipindi kirefu kuanzia karne ya nne au ya tano hadi ya sita au ya saba. Agano la Kale lilitafsiriwa kutoka Septuaginta, si kutoka Kiebrania. Mapokeo ya Ethiopia yanawapa sifa ya sehemu kubwa ya kazi hiyo Watakatifu Tisa, watawa kutoka ulimwengu wa Kirumi waliokuja mwishoni mwa karne ya tano na kuanzisha monasteri kaskazini. Habari za maisha yao ziliandikwa karne nyingi baadaye, kwa hiyo undani wake hauna uhakika.

Kuanzia karibu karne ya kumi na tatu au ya kumi na nne, Biblia ya Kige’ez ilirekebishwa kwa kulinganishwa na matoleo ya Kiarabu yaliyotumiwa na kanisa la Kikopti huko Misri, kwa hiyo mara nyingi miswada inachanganya usomaji wa zamani na ule uliorekebishwa.

Injili za Garima

Katika monasteri ya Abba Garima, karibu na Adwa kaskazini mwa Ethiopia, watawa wamehifadhi vitabu viwili vya kale vya Injili vilivyopambwa kwa michoro. Mapokeo yanasema kwamba Abba Garima, mmoja wa Watakatifu Tisa, alinakili kitabu cha Injili kwa siku moja huku jua likiwa limesimama.

Kwa muda mrefu wataalamu walidhani kwamba vitabu hivyo ni vya Zama za Kati. Vipimo vya kaboni ya mionzi vilivyofanywa Oxford na kuripotiwa mwaka 2010 vilidokeza tarehe za kipindi cha mwisho cha zama za kale, pengine kati ya karne ya nne na ya saba. Kwa hesabu yoyote ile Injili za Garima ni miongoni mwa vitabu vya Injili vilivyopambwa vya zamani kabisa vilivyosalia duniani na miswada ya zamani kabisa iliyosalia kwa Kige’ez. Kaboni ya mionzi inapima umri wa ngozi, si wa maandishi, na inatoa kipindi badala ya mwaka mmoja, kwa hiyo tarehe hizo zinapaswa kushikiliwa kwa tahadhari kiasi.

Kanoni pana kuliko zote

Kanisa la Kiorthodoksi la Tewahedo la Ethiopia lina kanoni ya Biblia iliyo pana kuliko ya kanisa lolote. Orodha yake mara nyingi inahesabiwa kuwa na vitabu themanini na kimoja, ingawa idadi na yaliyomo yanatofautiana kati ya orodha.

Inajumuisha vitabu visivyopatikana katika Biblia ya kanisa lingine lolote. Vinavyojulikana zaidi ni 1 Henoko na Yubile, vyote viwili viliandikwa katika duru za Kiyahudi kabla ya wakati wa Yesu. Vipande vya vyote viwili vilipatikana miongoni mwa Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi, lakini nakala kamili pekee za kila kimoja zimesalia kwa Kige’ez. Waraka wa Yuda unanukuu 1 Henoko moja kwa moja:

Kuhusu hawa pia Henoko, wa saba kutoka kwa Adamu, alitoa unabii, akisema: “Tazama, Bwana alikuja pamoja na makumi ya maelfu ya watakatifu wake.” (Yuda 14)

Bila kanisa la Ethiopia, vitabu hivi vingejulikana leo kwa vipande tu.

Nafasi ya Afrika katika habari hii

Kige’ez kinabaki kuwa lugha ya liturujia ya makanisa ya Kiorthodoksi ya Ethiopia na Eritrea, na kanisa la Kikopti bado linatumia Kibohairi pamoja na Kiarabu. Ukristo umekuwa dini ya Kiafrika tangu karne zake za kwanza, na watafsiri wa Kiafrika wamepeleka maandiko katika lugha zao wenyewe kwa muda mrefu kama mtu mwingine yeyote.

Habari hiyo inaendelea. Open Word Bible inaandaa rasimu ya Kiswahili pamoja na Kiingereza, Kihispania na Kifaransa, kila moja kutoka Kiebrania na Kigiriki badala ya kutoka Kiingereza (ona Biblia kwa Kiswahili). Kazi ya Kiswahili imeandaliwa kwa msaada wa AI, na hakuna sehemu yake itakayowekewa alama ya kukaguliwa hadi wakaguzi wanaotajwa kwa majina, wenye Kiswahili kama lugha yao ya kwanza, waikague.

Vyanzo

  • Athanasio. Utetezi kwa Konstantio 29–31; Maisha ya Antoni 2.
  • Rufino. Historia ya Kanisa 10.9–10.
  • Knibb, Michael A. Translating the Bible: The Ethiopic Version of the Old Testament. Oxford: Oxford University Press for the British Academy, 1999.
  • McKenzie, Judith S., na Francis Watson. The Garima Gospels: Early Illuminated Gospel Books from Ethiopia. Oxford: Manar al-Athar, 2016.
  • Metzger, Bruce M. The Early Versions of the New Testament: Their Origin, Transmission, and Limitations. Oxford: Clarendon Press, 1977.
  • Phillipson, David W. Foundations of an African Civilisation: Aksum and the Northern Horn, 1000 BC–AD 1300. Woodbridge: James Currey, 2012.
  • Robinson, James M., mhariri. The Nag Hammadi Library in English. Toleo la 4 lililorekebishwa. Leiden: Brill, 1996.
  • Ullendorff, Edward. Ethiopia and the Bible. The Schweich Lectures 1967. London: Oxford University Press for the British Academy, 1968.
  • Veilleux, Armand, mtafsiri. Pachomian Koinonia. Juzuu 3. Kalamazoo, MI: Cistercian Publications, 1980–1982.
  • Manukuu ya Biblia ni tafsiri halisi za makala hii yenyewe.