Weka Biblia mbili za Kiingereza kando kwa kando na usome mstari uleule katika kila moja. Mara nyingi maneno yanakaribiana. Wakati mwingine ni tofauti kabisa, na mara chache Biblia moja ina maneno, au mstari mzima, ambayo nyingine haina. Msomaji anaweza kuhitimisha kwa urahisi kwamba mojawapo lazima imekosea, au kwamba watafsiri husema tu wanachotaka.

Kwa kawaida hakuna kati ya hayo lililo kweli. Tofauti nyingi kati ya tafsiri makini zinatokana na sababu chache, na kila moja inaweza kufuatiliwa na kuelezwa. Makala hii inazieleza, ikitumia tafsiri zilizo katika mali ya umma tu ili mistari iweze kunukuliwa kwa ukamilifu: King James Version (1611), American Standard Version (1901), Young’s Literal Translation (1862), Biblia ya Douay-Rheims katika marekebisho ya Askofu Challoner, World English Bible na Berean Standard Bible. Kwa kuwa ni tafsiri za Kiingereza, manukuu yanabaki kwa Kiingereza, pamoja na maana yake kwa Kiswahili. Makala zinazofuata katika mfululizo huu zinaziangalia tafsiri kuu za kisasa moja baada ya nyingine.

1. Maandishi tofauti

Swali la kwanza si jinsi ya kutafsiri bali nini cha kutafsiri. Hakuna mswada asili wa kitabu chochote cha Biblia uliobaki. Watafsiri wanafanya kazi kutoka matoleo yaliyochapishwa ya Kiebrania na Kigiriki, kila moja likiwa limejengwa kwa kulinganisha miswada mingi isiyokubaliana kila wakati (ona Miswada inapotofautiana na Jinsi uhakiki wa maandishi unavyofanya kazi).

Kwa Agano Jipya kuna familia tatu pana za maandishi yaliyochapishwa. Maandishi Yaliyopokelewa (Textus Receptus) ya karne ya kumi na sita yako nyuma ya King James Version. Maandishi ya Wengi, au ya Kibizanti, yanafuata usomaji unaopatikana katika miswada mingi iliyobaki, mingi yake ikiwa ya baadaye. Matoleo ya kitaalamu ya kisasa, kama Nestle-Aland na Agano Jipya la Kigiriki la SBL, yanaipa mashahidi wa zamani zaidi uzito mkubwa zaidi. Mara nyingi yote matatu yanakubaliana. Pale yasipokubaliana, tafsiri zinatofautiana.

Wimbo wa malaika katika Luka 2:14 ni mfano mzuri. Miswada mingi inamaliza mstari kwa neno la Kigiriki linalomaanisha “nia njema” au “radhi”. Baadhi ya miswada ya zamani kabisa inaongeza herufi moja, inayolifanya kuwa “wa nia njema”, ili amani itolewe kwa watu fulani. King James Version inafuata usomaji wa kwanza:

Glory to God in the highest, and on earth peace, good will toward men. (Luke 2:14, KJV)

Vivyo hivyo World English Bible, ambayo Agano Jipya lake linategemea Maandishi ya Wengi:

“Glory to God in the highest, on earth peace, good will toward men.” (Luke 2:14, WEB)

(Yaani: “Utukufu kwa Mungu juu kabisa, na duniani amani, nia njema kwa wanadamu.”) American Standard Version na Berean Standard Bible zinafuata miswada ya zamani zaidi:

Glory to God in the highest, And on earth peace among men in whom he is well pleased. (Luke 2:14, ASV)

“Glory to God in the highest, and on earth peace to men on whom His favor rests!” (Luke 2:14, BSB)

(Yaani: amani duniani kwa watu ambao Mungu anapendezwa nao, au ambao kibali chake kinakaa juu yao.) Douay-Rheims, iliyotafsiriwa kutoka Vulgata ya Kilatini, ambayo hapa inakubaliana na miswada ya zamani zaidi ya Kigiriki, inatoa usomaji unaojulikana katika liturujia ya Kikatoliki:

Glory to God in the highest; and on earth peace to men of good will. (Luke 2:14, Douay-Rheims)

(Yaani: “amani duniani kwa watu wenye nia njema”.) Tafsiri nne, maandishi mawili ya msingi, na hakuna mtafsiri anayejichukulia uhuru.

Tofauti kubwa zaidi zina chanzo hichohicho. Katika 1 Yohana 5:7, King James Version na Douay-Rheims zina sentensi kuhusu “Baba, Neno na Roho Mtakatifu” kushuhudia mbinguni; ASV, WEB na BSB hazina, kwa sababu sentensi hiyo inapatikana katika miswada michache tu ya Kigiriki ya baadaye. Matendo 8:37 imo katika King James Version lakini haimo katika WEB na BSB. Haya si maneno yaliyofutwa au kuongezwa na wachapishaji wa kisasa; yanaonyesha uamuzi kuhusu maneno gani mwandishi aliandika. Tafsiri nzuri za kisasa zinaweka alama mahali kama hayo kwa mabano au maelezo ya chini ili wasomaji walione swali.

Agano la Kale lina mifano michache zaidi ya aina hii, kwa sababu karibu tafsiri zote zinaanzia maandishi ya Kiebrania ya Kimasora (ona Wamasoreti: walinzi wa maandiko ya Kiebrania). Lakini baadhi ya vifungu vinasahihishwa kutoka Septuaginta ya Kigiriki au Hati-kunjo za Bahari ya Chumvi (ona Septuaginta, tafsiri ya kwanza ya Biblia), na tafsiri zinaamua tofauti ni mara ngapi kufanya hivyo.

2. Mtindo tofauti wa kutafsiri

Hata wakiwa na maandishi yaleyale, watafsiri bado wanapaswa kuamua watafuata maneno yake kwa karibu kiasi gani. Uchaguzi huo, kati ya muundo na maana, ndio mada ya Neno kwa neno au maana kwa maana?. Hapa inatosha kuona unavyoufanya mstari.

Young’s Literal Translation, iliyotengenezwa na mchapishaji Mskoti Robert Young, ilijaribu kunakili nyakati za vitenzi na mpangilio wa maneno wa Kigiriki kwa karibu kadiri Kiingereza kinavyoruhusu. Huu ni Yohana 3:16:

for God did so love the world, that His Son -- the only begotten -- He gave, that every one who is believing in him may not perish, but may have life age-during. (John 3:16, YLT)

(Neno kwa neno: “kwa maana Mungu aliupenda ulimwengu hivyo, kwamba Mwana wake, yule mzaliwa pekee, alimtoa, ili kila mmoja anayeamini ndani yake asiangamie, bali apate uzima wa kudumu kwa nyakati.”) “Every one who is believing” (“kila mmoja anayeamini”) inaiga kitenzi-jina cha wakati uliopo cha Kigiriki; “life age-during” ni jaribio la Young la kutafsiri kivumishi cha Kigiriki kinachohusiana na neno la “nyakati”. Linganisha na Berean Standard Bible:

For God so loved the world that He gave His one and only Son, that everyone who believes in Him shall not perish but have eternal life. (John 3:16, BSB)

(Yaani: “Kwa maana Mungu aliupenda ulimwengu kiasi cha kumtoa Mwana wake wa pekee, ili kila anayemwamini asiangamie bali apate uzima wa milele.”) BSB inapanga vifungu kwa mpangilio wa kawaida wa Kiingereza, inageuza kitenzi-jina kuwa kishazi cha kawaida, na inatumia maneno yanayojulikana “eternal life”, “uzima wa milele”. Tafsiri zote mbili zinalenga usahihi. Zinatofautiana kuhusu jinsi usahihi unavyopaswa kuonekana ukurasani: Young alitaka wasomaji waone Kigiriki kupitia Kiingereza, wakati watafsiri wengi wa kisasa wanataka Kiingereza kisomeke kama Kiingereza.

Tofauti ni kali zaidi katika nahau. Katika Mathayo 3:2, Yohana Mbatizaji anatangaza, katika tafsiri ya Young, kwamba “come near has the reign of the heavens” (“imekaribia enzi ya mbingu”). ASV, kama tafsiri nyingi, inasema “the kingdom of heaven is at hand”, na BSB inasema “the kingdom of heaven is near” (zote mbili: “ufalme wa mbinguni umekaribia”).

3. Msomaji tofauti

Kila tafsiri inatengenezwa kwa ajili ya mtu fulani. Biblia ya kusomwa hadharani kanisani, Biblia ya kujifunzia kwa wanafunzi wa lugha za asili, na Biblia kwa watoto au wasomaji wapya wa Kiingereza hazitasomeka sawa, hata zikitengenezwa na watu wanaokubaliana katika kila jambo jingine.

Msamiati ndio ishara iliyo wazi zaidi. Kiingereza kilichokuwa rahisi katika karne moja kinaweza kuwa kigumu kueleweka katika nyingine. Katika 2 Wakorintho 6:12 Paulo anatumia neno la Kigiriki la viungo vya ndani, ambavyo katika nahau ya Kigiriki vilikuwa makao ya hisia, kama moyo ulivyo kwa Kiingereza na kwa Kiswahili:

Ye are not straitened in us, but ye are straitened in your own bowels. (2 Corinthians 6:12, KJV)

You are not restricted by us, but you are restricted by your own affections. (2 Corinthians 6:12, WEB)

It is not our affection, but yours, that is restrained. (2 Corinthians 6:12, BSB)

(KJV: “Hamjabanwa na sisi, bali mmebanwa katika matumbo yenu wenyewe”; WEB: “...mmezuiliwa na mapenzi yenu wenyewe”; BSB: “Si upendo wetu, bali wenu, uliozuiliwa.”) King James Version inabaki na kiungo cha mwili, ambacho mwaka 1611 bado kilibeba maana ya hisia za ndani. WEB inabadilisha kitenzi cha zamani na picha pia. BSB inaijenga upya sentensi kuzunguka tofauti anayoionyesha Paulo. Maana haijabadilika; msomaji ambaye watafsiri walimfikiria ndiye amebadilika.

Maneno pia hubadilika maana kwa wakati. Katika 2 Wathesalonike 2:7 King James Version inasema “he who now letteth will let”, ambapo “let” ilimaanisha “kuzuia”, karibu kinyume cha maana yake ya kawaida leo (“kuruhusu”). ASV na WEB zinasema “one that restraineth” na “one who restrains” (“yule anayezuia”). Tafsiri zinazolenga wasomaji wengi pia huwa na sentensi fupi zaidi, maneno machache ya kitaalamu na viunganishi vilivyo wazi zaidi kati ya vifungu, jambo linalozifanya rahisi kusoma na wakati mwingine zisionyeshe vizuri muundo wa asili.

4. Mapokeo tofauti

Tafsiri zinatengenezwa ndani ya makanisa na jumuiya, na jumuiya hizo zina msamiati wao, mara nyingi wa zamani kuliko tafsiri yoyote moja.

Douay-Rheims ilitafsiriwa kutoka Vulgata ya Kilatini, Biblia rasmi ya Kanisa Katoliki wakati wake (ona Yeronimo na Vulgata ya Kilatini), na maneno yake mara nyingi yanafuata misemo ya Kilatini iliyotumiwa kwa muda mrefu katika sala na theolojia. Katika salamu ya malaika kwa Maria:

And the angel being come in, said unto her: Hail, full of grace, the Lord is with thee: blessed art thou among women. (Luke 1:28, Douay-Rheims)

And the angel came in unto her, and said, Hail, thou that art highly favoured, the Lord is with thee: blessed art thou among women. (Luke 1:28, KJV)

(Douay-Rheims: “Salamu, uliyejaa neema, Bwana yu pamoja nawe”; KJV: “Salamu, wewe uliyependelewa sana, Bwana yu pamoja nawe”; zote mbili zinaongeza: “umebarikiwa kati ya wanawake”.) “Full of grace” (“uliyejaa neema”) inatafsiri gratia plena ya Vulgata, maneno ya sala ya Salamu Maria. “Highly favoured” (“uliyependelewa sana”) inafuata jinsi watafsiri Waprotestanti walivyokisoma kitenzi cha Kigiriki, kinachohusiana na neno la neema. Kila uchaguzi unaweza kutetewa kutoka Kigiriki; kila mmoja pia unafaa namna jumuiya yake inavyozungumza kuhusu Maria.

Mfumo uleule unaonekana katika Mathayo 3:2, ambapo Douay-Rheims inamfanya Yohana aseme “Do penance” (“Fanyeni kitubio”), kutoka paenitentiam agite ya Vulgata, wakati tafsiri za Kiprotestanti tangu Tyndale zina “Repent” (“Tubuni”). Katika 1 Wakorintho 13, King James Version inabaki na “charity”, neno la Kiingereza linalotokana na caritas ya Kilatini, wakati ASV na tafsiri za baadaye za Kiprotestanti zinasema “love” (“upendo”):

Charity suffereth long, and is kind; charity envieth not; charity vaunteth not itself, is not puffed up, (1 Corinthians 13:4, KJV)

Love suffereth long, [and] is kind; love envieth not; love vaunteth not itself, is not puffed up, (1 Corinthians 13:4, ASV)

(Yaani: “Upendo huvumilia muda mrefu, ni mwema; upendo hauna wivu; upendo haujisifu, haujivuni.”)

Mapokeo pia yanaunda jinsi jina la Mungu linavyoshughulikiwa. Kiebrania cha Zaburi 23:1 kinaanza na jina YHWH, ambalo wasomaji Wayahudi kwa mapokeo hawalitamki. Biblia nne zilizo katika mali ya umma zinatoa majibu manne:

The LORD is my shepherd; I shall not want. (Psalm 23:1, KJV)

Jehovah is my shepherd; I shall not want. (Psalm 23:1, ASV)

Yahweh is my shepherd: I shall lack nothing. (Psalm 23:1, WEB)

The Lord ruleth me: and I shall want nothing. (Psalm 22:1, Douay-Rheims)

(Tatu za kwanza: “[Bwana / Yehova / Yahweh] ni mchungaji wangu; sitakosa kitu”; Douay-Rheims: “Bwana ananitawala, na sitakosa kitu”.) King James Version inafuata desturi ya zamani ya Kiyahudi na ya Kikristo ya kusema “Bwana”, na inaliwekea jina alama kwa herufi kubwa. ASV ilitumia “Jehovah” (Yehova), umbo linalounganisha konsonanti za jina na irabu za neno la Kiebrania la “Bwana”. WEB inatumia “Yahweh”, matamshi ambayo wataalamu wengi wanaona yanawezekana zaidi. Douay-Rheims inafuata Vulgata na Septuaginta ya Kigiriki, zilizokisoma kitenzi cha Kiebrania kwa maana nyingine; inafuata pia hesabu yao, kwa hiyo zaburi hii ni Zaburi 22 yake.

Hakuna kati ya hizi iliyo kosa tu. Kila tafsiri inawajibika kwa asili na pia kwa jumuiya itakayoisoma kwa sauti, kuiomba na kubishana kutoka kwayo.

5. Desturi tofauti za uhariri

Mwisho, tafsiri zinatofautiana katika desturi zisizohusiana sana na maana lakini zinazobadilisha jinsi ukurasa unavyoonekana na kusikika.

  • Maneno yaliyoongezwa. King James Version ilichapisha kwa herufi za mlalo maneno yaliyoongezwa ili Kiingereza kieleweke; ASV na tafsiri ya Darby zinatumia mabano ya mraba katika matoleo mengi ya kielektroniki. Tafsiri nyingi za kisasa haziyawekei alama hata kidogo.
  • Herufi kubwa kwa Mungu. Berean Standard Bible, kama tafsiri kadhaa za kisasa za Marekani, inaandika kwa herufi kubwa viwakilishi vinavyomrejelea Mungu (“He gave His one and only Son”). KJV, ASV na WEB hazifanyi hivyo. Kiebrania na Kigiriki havina herufi kubwa, kwa hiyo hii ni ishara ya mhariri, si tafsiri.
  • Alama za kunukuu. King James Version haina; tafsiri za kisasa zinaweka alama kwa maneno yanayosemwa, na kwa kufanya hivyo lazima ziamue maneno yanaishia wapi. Katika Yohana 3, uamuzi huo unaamua kama mstari wa 16 unasemwa na Yesu au ni maoni ya mwinjilisti.
  • Namna za zamani za kuhutubia. “Thee” na “thou” (maumbo ya zamani ya “wewe”) yalibaki katika baadhi ya tafsiri za karne ya ishirini kwa sala zinazomwelekea Mungu tu, na yakaachwa na nyingi za baadaye.
  • Uthabiti. Baadhi ya kamati zinajaribu kutafsiri neno fulani la Kigiriki au Kiebrania kwa neno lilelile la Kiingereza kila inapowezekana; nyingine, kama watafsiri wa King James katika dibaji yao, zinapendelea aina mbalimbali pale maana inaporuhusu.

Desturi za uhariri pia zinajumuisha msamiati ambao tafsiri inaupendelea kwa maneno muhimu. Katika Warumi 3:25, KJV na ASV zinasema “propitiation” (kipatanisho kinachoondoa ghadhabu), WEB na BSB “atoning sacrifice” (dhabihu ya upatanisho), na Young “mercy seat” (kiti cha rehema). Hapa tofauti ni zaidi ya mtindo: kila neno linaonyesha mtazamo kuhusu maana ya neno la Kigiriki, na hilo linaturudisha kwenye sababu nne za kwanza.

Kusoma tafsiri kadhaa

Sababu hizi zinaingiliana. Mstari mmoja unaweza kutofautiana kati ya Biblia mbili kwa sababu ya maandishi yao ya Kigiriki, mtindo wao na mapokeo yao kwa wakati mmoja. Lakini sababu zikishajulikana, tofauti nyingi zinakuwa rahisi kusoma. Swali la kuuliza si “ipi iko sahihi?” bali “kila mtafsiri aliamua nini hapa, na kwa nini?”

Ndiyo sababu wasomaji wengi huweka tafsiri mbili au tatu wazi. Pale zinapokubaliana, maana kwa kawaida iko wazi. Pale zinapoachana, kwa kawaida kuna kitu katika asili kinachostahili kujulikana: usomaji unaobishaniwa, nahau, neno lenye maana zaidi ya moja.

Open Word Bible imejengwa kuzunguka swali hilo. Agano Jipya lake linatafsiriwa kutoka Agano Jipya la Kigiriki la SBL na Agano la Kale lake kutoka Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, na linasema hivyo kwa kila sentensi. Linatoa kila sentensi katika viwango vitatu, Halisi, Linganifu na Rahisi, vinavyoshiriki maamuzi yaleyale ya maana, ili tofauti kati ya viwango iwe tofauti ya mtindo na wasomaji tu, kamwe si ya maana (ona Halisi, Linganifu, Rahisi: viwango vitatu, maana moja). Na kila sentensi ina rekodi ya sababu inayotaja uchaguzi uliofanywa na mbadala zilizofikiriwa (ona Kuonyesha kazi yetu: rekodi ya sababu ni nini). Rasimu zake zinaandaliwa kwa msaada wa AI na zinabaki bila kukaguliwa mpaka wakaguzi binadamu wanaotajwa kwa majina wazikubali, na inazitazama tafsiri nyingine, zikiwemo zilizonukuliwa hapa, kwa ajili ya kulinganisha tu.

Vyanzo

  • Metzger, Bruce M. The Bible in Translation: Ancient and English Versions. Grand Rapids: Baker Academic, 2001.
  • Metzger, Bruce M. A Textual Commentary on the Greek New Testament. Toleo la 2. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1994.
  • Fee, Gordon D., na Mark L. Strauss. How to Choose a Translation for All Its Worth. Grand Rapids: Zondervan, 2007.
  • Brunn, Dave. One Bible, Many Versions: Are All Translations Created Equal? Downers Grove: IVP Books, 2013.
  • Scorgie, Glen G., Mark L. Strauss, na Steven M. Voth, wahariri. The Challenge of Bible Translation: Communicating God’s Word to the World. Grand Rapids: Zondervan, 2003.
  • Young, Robert. “Preface.” The Holy Bible, Consisting of the Old and New Covenants, Translated According to the Letter and Idioms of the Original Languages. Edinburgh, 1862.
  • “Preface.” World English Bible. eBible.org.
  • Manukuu ya Biblia ni kutoka King James Version, American Standard Version, Young’s Literal Translation, Douay-Rheims (marekebisho ya Challoner), World English Bible na Berean Standard Bible, zote katika mali ya umma, kama ilivyoonyeshwa; yamebaki kwa Kiingereza, na tafsiri zake za Kiswahili ndani ya mabano ni za makala hii yenyewe.