Kila mtafsiri anakabiliwa na uchaguzi uleule mara nyingi katika kila ukurasa. Je, nifuate maneno na muundo wa asili kwa karibu kadiri lugha yangu inavyoruhusu, ili wasomaji waone kile ambacho mwandishi aliandika hasa? Au niseme kile ambacho mwandishi alimaanisha kwa namna ambayo mzungumzaji wa lugha yangu kama lugha ya kwanza angekisema, ili wasomaji waelewe bila shida?
Majibu yote mawili yana hoja nzito nyuma yake, na mjadala kati yake una zaidi ya miaka elfu mbili. Makala hii inaufuatilia, kuanzia Roma ya kale hadi nadharia ya kisasa ya tafsiri, na inaeleza jinsi Open Word Bible inavyoushughulikia.
Mfano
Chukua 1 Petro 1:13. Tafsiri ya neno kwa neno ya Kigiriki inaanza hivi: “mkiisha kujifunga viuno vya akili zenu.” King James Version ilibaki na picha hiyo: “gird up the loins of your mind” (“jifungeni viuno vya akili zenu”). Picha ni ya mtu anayekunja vazi lake refu na kulichomeka katika mshipi wake ili aweze kufanya kazi au kukimbia. Kwa msomaji wa kale ilikuwa wazi na hai. Kwa wasomaji wengi wa leo inatatanisha. World English Bible inatoa maana badala yake:
Therefore prepare your minds for action, be sober, and set your hope fully on the grace that will be brought to you at the revelation of Jesus Christ— (1 Peter 1:13)
Yaani: “Kwa hiyo andaeni akili zenu kwa ajili ya kutenda, muwe na kiasi, na wekeni tumaini lenu kikamilifu katika neema mtakayoletewa Yesu Kristo atakapofunuliwa.”
Mtazamo wa kwanza unabaki na picha na unamtaka msomaji aielewe. Wa pili unatoa maana na kupoteza picha. Hakuna kati ya hayo ulio sahihi tu.
Kikero, Horasi na Yeronimo
Swali hili lilijulikana tayari katika Roma ya kale, ambako watu waliosoma walitafsiri fasihi ya Kigiriki kwa Kilatini. Karibu mwaka 46 K.K. mhutubu Kikero aliandika kwamba, alipotafsiri hotuba mbili za Kigiriki, alifanya kazi “kama mhutubu”, si kama mkalimani tu, akibaki na nguvu na mtindo wa maneno badala ya kuyahesabu moja moja (Kuhusu Aina Bora ya Mhutubu 14). Mshairi Horasi, katika Sanaa ya Ushairi, aliwashauri waandishi wasitafsiri neno kwa neno kama “mkalimani mwaminifu” anayefuata kitumwa.
Karne nne baadaye, Yeronimo, mtafsiri wa Vulgata ya Kilatini (ona Yeronimo na Vulgata ya Kilatini), aliwanukuu wote wawili. Katika Barua yake ya 57, akitetea tafsiri aliyokuwa ameifanya, alitangaza kwamba alitafsiri “si neno kwa neno, bali maana kwa maana” (non verbum e verbo, sed sensum exprimere de sensu). Lakini aliweka jambo moja la pekee: Maandiko Matakatifu, alisema, “ambapo hata mpangilio wa maneno ni fumbo.” Kwa hiyo kauli ya mwanzo maarufu zaidi ya tafsiri ya maana kwa maana ina pia hoja maarufu zaidi ya tafsiri ya Biblia ya neno kwa neno. Kwa vitendo, wataalamu wanaeleza, tafsiri ya Biblia ya Yeronimo mwenyewe mara nyingi ilikuwa huru zaidi kuliko jambo hilo la pekee linavyoashiria.
Luther na Tyndale
Wakati wa Matengenezo ya Kanisa, swali hili likawa la dharura, kwa sababu sasa tafsiri zilikusudiwa watu wa kawaida. Martin Luther, katika Barua ya Wazi kuhusu Kutafsiri (1530), alisema kwamba ili kujifunza jinsi ya kuzungumza Kijerumani mtu hapaswi kuziuliza herufi za Kilatini bali mama aliye nyumbani, watoto walio barabarani na mtu wa kawaida aliye sokoni, na kutazama jinsi wanavyozungumza. Aliitetea nyongeza yake ya “peke yake” katika Warumi 3:28 kwa sehemu kwa msingi kwamba Kijerumani cha kawaida kiliihitaji, ingawa wakosoaji wake waliiona nyongeza hiyo kuwa ya kitheolojia (ona Luther na Biblia ya Kijerumani). Hata hivyo Luther pia alisema, katika utetezi wa tafsiri yake ya Zaburi, kwamba wakati mwingine alikuwa amebaki na maneno ya asili hasa, hata kinyume na Kijerumani cha kawaida, pale ambapo mengi yalitegemea maneno hayo.
William Tyndale alitaka mvulana wa kulima aielewe Biblia, na Agano Jipya lake liliandikwa kwa Kiingereza sahili na chenye nguvu (ona William Tyndale na Agano Jipya la Kiingereza). Watafsiri wa King James Version, katika dibaji yao “The Translators to the Reader” (“Watafsiri kwa Msomaji”), walieleza kwamba kwa makusudi hawakujifunga “to an uniformity of phrasing, or to an identity of words” (“kwa usawa wa misemo, wala kwa maneno yaleyale”), wakitumia maneno tofauti ya Kiingereza kwa neno lilelile la Kigiriki au la Kiebrania pale maana ilipoyaruhusu. Watafsiri wengi wa baadaye, wakiwemo warekebishaji wa mwaka 1881, waliona hilo kuwa kosa; mjadala kuhusu kutumia maneno yaleyale kwa uthabiti unaendelea leo.
Njia mbili za Schleiermacher
Mwaka 1813 mwanatheolojia Mjerumani Friedrich Schleiermacher alitoa mhadhara huko Berlin kuhusu njia tofauti za kutafsiri. Alihoji kwamba kwa kweli ziko mbili tu. Ama mtafsiri anamwacha mwandishi kwa amani kadiri iwezekanavyo na kumsogeza msomaji kuelekea kwa mwandishi, au anamwacha msomaji kwa amani na kumsogeza mwandishi kuelekea kwa msomaji. Schleiermacher alipendelea ya kwanza: tafsiri inapaswa kuwaacha wasomaji wahisi kwamba wanasoma kitu cha kigeni.
Tofauti yake imefufuliwa katika nadharia ya kisasa, kwa mfano na Lawrence Venuti, anayeziita njia hizo mbili “kugeuza kuwa kigeni” (foreignising) na “kugeuza kuwa cha nyumbani” (domesticating), na anahoji kwamba tafsiri ya kugeuza kuwa cha nyumbani inaficha ugeni wa tamaduni nyingine.
Eugene Nida na ulinganifu wa kidinamiki
Kauli ya kisasa yenye ushawishi mkubwa zaidi ya mtazamo wa kutafsiri kwa maana ilitoka kwa Eugene Nida, mwanaisimu wa American Bible Society (ona Kutafsiri kwa kila lugha leo). Katika Toward a Science of Translating (1964) alitofautisha ulinganifu rasmi (formal equivalence), unaozingatia umbo na maudhui ya ujumbe wenyewe, na ulinganifu wa kidinamiki (dynamic equivalence), unaolenga kilinganishi cha kawaida kilicho karibu zaidi, ili wasomaji wa leo waitikie ujumbe kwa kiasi kikubwa kwa namna ileile kama wasomaji wa asili. Katika The Theory and Practice of Translation (1969), aliyoiandika pamoja na Charles Taber, alihoji kwamba tafsiri inapaswa kupimwa kwa kuangalia kama wasomaji wa kawaida wanaielewa kwa usahihi.
Mawazo ya Nida yaliunda mamia ya tafsiri katika lugha za kote ulimwenguni, na kwa Kiingereza Good News Bible. Kwa kuwa “kidinamiki” mara nyingi kilieleweka vibaya kama ruhusa ya kufafanua kwa maneno mengine, yeye na Jan de Waard baadaye walipendelea istilahi ulinganifu wa kiutendaji (functional equivalence) (From One Language to Another, 1986).
Makusudi na miktadha
Wanadharia wa baadaye walilipanua swali. Nadharia ya skopos, iliyoendelezwa na Katharina Reiss na Hans Vermeer katika miaka ya 1980, inahoji kwamba njia sahihi inategemea kusudi la tafsiri: maandishi ya kusomwa hadharani, toleo la kujifunzia na Biblia ya watoto yanaweza kutofautiana kwa haki. Christiane Nord aliongeza kanuni ya uaminifu: vyovyote kusudi lake, tafsiri haipaswi kupotosha nia za mwandishi.
Ernst-August Gutt, mshauri wa tafsiri aliyetumia nadharia ya umuhimu (relevance theory) katika tafsiri, alihoji kwamba maana daima inategemea muktadha, ambao wasomaji wa maandishi ya kale hawaushiriki. Tafsiri inaweza ama kujaribu kutoa maana kwa kutumia muktadha wa msomaji mwenyewe, ama kujaribu kuhifadhi sehemu kubwa ya asili kadiri iwezekanavyo na kutarajia wasomaji wajifunze muktadha, labda kwa msaada wa maelezo. Gutt aliita njia ya pili “tafsiri ya moja kwa moja” (direct translation). Kwa mtazamo wake, uchaguzi si kati ya usahihi na uhuru bali kati ya njia mbili tofauti za kuwasiliana.
Wakosoaji
Tafsiri ya kwa maana imekuwa na wakosoaji wakali. Leland Ryken, mtaalamu wa fasihi, alitetea katika The Word of God in English (2002) kile alichokiita tafsiri “kimsingi halisi” (essentially literal). Alihoji kwamba ulinganifu wa kidinamiki unamfasiria msomaji, unaondoa utata ambao asili inauacha wazi, unafifisha sifa za kifasihi kama sitiari na marudio, na unafanya isiwezekane kujua maandishi yanaishia wapi na mtafsiri anaanzia wapi.
Watetezi wa tafsiri ya kwa maana, kama Gordon Fee na Mark Strauss, walijibu kwamba kila tafsiri inafasiri, kwamba tafsiri halisi zinaweza kupotosha kwa kutumia maneno ya Kiingereza kwa namna ambayo hakuna mzungumzaji wa Kiingereza angeielewa, na kwamba msomaji anayeielewa vibaya sentensi inayoonekana sahihi hajaipokea asili. Kila upande una hoja. Mengi yanategemea msomaji na kusudi, kama nadharia ya skopos inavyosema.
Maana moja, viwango vitatu
Open Word Bible haijaribu kumaliza mabishano haya kwa kuchagua upande. Inatoa kila sentensi katika viwango vitatu: Halisi, inayofuata maneno na mpangilio wa asili kila mahali lugha inaporuhusu; Linganifu, inayosomeka kama lugha ya kawaida ya leo huku ikibaki karibu na asili; na Rahisi, inayotumia lugha sahili na kueleza nahau (ona Halisi, Linganifu, Rahisi: viwango vitatu, maana moja). Hii ni 1 Petro 1:13 katika rasimu za sasa:
Kwa sababu hiyo, mkiisha kujifunga mishipi viunoni mwa fikira zenu, mkiwa na akili timamu, tumainieni kikamilifu neema inayoletwa kwenu katika kufunuliwa kwa Yesu Kristo.
Kwa hiyo, ziandaeni fikira zenu kwa ajili ya kutenda, na muwe na akili timamu. Wekeni tumaini lenu lote katika neema inayokuja kwenu Yesu Kristo atakapofunuliwa.
Kwa hiyo, ziwekeni akili zenu tayari kutenda, na fikirini kwa makini. Wekeni tumaini lenu lote katika neema ambayo Mungu atawapa Yesu Kristo atakapofunuliwa.
Kinachoviunganisha viwango ni kanuni kwamba havitofautiani kamwe katika maana. Maamuzi kuhusu kile ambacho Kigiriki au Kiebrania kinamaanisha yanafanywa mara moja, yanaandikwa pamoja na mbadala zake na sababu zake, na yanafuatwa na kila kiwango. Maneno tu ndiyo yanabadilika. Hilo linajibu mojawapo ya mahangaiko makuu ya Ryken: msomaji anaweza kuona daima mahali ambapo ufasiri umefanyika, kwa sababu kila uamuzi umeorodheshwa katika rekodi ya sababu ya sentensi hiyo (ona Kuonyesha kazi yetu: rekodi ya sababu ni nini). Na linajibu hangaiko la Nida: msomaji anayehitaji lugha sahili anaweza kuipata bila maana tofauti kuingizwa kwa siri.
Ndani ya sentensi moja
Rekodi ya sababu ya 1 Petro 1:13 inaonyesha jinsi kazi inavyogawanywa. Picha ya kujifunga viuno inapata uamuzi wa maana mmoja: kujifunga viuno kulikuwa kukunja vazi refu na kulichomeka katika mshipi ili kufanya kazi, kukimbia au kusafiri. Israeli walikula Pasaka ya kwanza wakiwa wamevaa hivyo, tayari kuondoka Misri (Kutoka 12:11), na Petro anaitumia picha hiyo kwa akili. Uamuzi huo unasema kifungu hicho kinamaanisha nini, kwa kila kiwango na kila lugha.
Kisha uamuzi wa maneno ya Kiingereza ulio tofauti unasema jinsi kila kiwango kinavyoionyesha kwa Kiingereza. Halisi inabaki na picha, kwa sababu msomaji anayejifunza maandishi anataka kuiona. Linganifu inasema “brace your minds for action” (“ziimarisheni akili zenu kwa ajili ya kutenda”) na Rahisi “get your minds ready to act” (“ziwekeni akili zenu tayari kutenda”), kwa sababu wasomaji wa leo hawavai mavazi marefu yaliyofungwa kwa mshipi. Msomaji wa Halisi haachwi na fumbo, kwa kuwa uamuzi wa maana uko kando ya sentensi. Msomaji wa Rahisi hapewi kisio, kwa kuwa maneno sahili yanatoka katika uamuzi uleule.
Mstari huohuo una tatizo gumu zaidi. Kielezi cha Kigiriki τελείως (teleiōs, “kikamilifu”) kiko kati ya “mkiwa na kiasi” na “tumainieni”, na kingeweza kuhusiana na lolote kati ya hayo: “muwe na kiasi kikamilifu” au “tumainieni kikamilifu”. Kigiriki kinaweza kukiacha kilipo. Kiingereza lazima kikiweke mahali fulani, na ndivyo ilivyo kwa kila tafsiri, halisi au huru. King James Version ilikiunganisha na tumaini (“hope to the end”, “tumainieni hadi mwisho”), kama inavyofanya World English Bible (“set your hope fully”, “wekeni tumaini lenu kikamilifu”). Open Word Bible pia inafanya hivyo, lakini rekodi yake inauwekea uamuzi huo alama ya kutokuwa na uhakika, inasema ushahidi uko karibu sawa kwa pande zote mbili, na inatoa usomaji mwingine katika maelezo ya chini. Hili ndilo jibu la uaminifu kwa hangaiko la Ryken kuhusu utata unaopotea. Pale lugha inapolazimisha uchaguzi, mtafsiri anaufanya, kisha anamwambia msomaji kwamba uchaguzi ulifanywa.
Matatizo ya maneno ni ya kila lugha yenyewe. Kwa Kihispania kitenzi cha kawaida cha “kutumaini”, esperar, kinamaanisha pia “kungoja”, na amri ya wingi ingesikika mara nyingi zaidi kama “ngojeni!”. Kwa hiyo rasimu za Kihispania zinalisema kwa nomino esperanza (tumaini), neno muhimu, katika kila kiwango. Uamuzi wa maana haukubadilika. Maneno ya Kihispania tu ndiyo yalibadilika.
Mrefu wa hasira
Biblia ya Kiebrania imejaa picha kama hizi. Mungu anapopita mbele ya Musa katika Kutoka 34:6, anaitwa אֶ֥רֶךְ אַפַּ֖יִם, kwa neno kwa neno “mrefu wa pua”. Kiebrania kiliiona hasira kama pua inayowaka moto, kwa hiyo pua “ndefu” inachelewa kuwaka. King James Version ilisema “longsuffering” (“mvumilivu kwa muda mrefu”), neno linalobaki na urefu lakini linaacha pua. World English Bible inasema “slow to anger” (“si mwepesi wa hasira”). Kiwango cha Halisi cha Open Word Bible kwa Kiingereza kinabaki na “long of anger” (“mrefu wa hasira”), na Linganifu inasoma:
The LORD passed in front of Moses and called out, “The LORD, the LORD, a God of tender compassion and grace, slow to grow angry, rich in faithful love and in truth,
Hapa viwango vinaonyesha kusudi lao waziwazi. Msomaji anayekutana na “mrefu wa hasira” anajifunza jinsi Kiebrania kinavyoifikiria hasira na anaweza kukifuatilia kifungu hicho hadi Mithali 14:29 na 16:32. Msomaji anayekutana na “si mwepesi wa kukasirika” anaelewa mara moja. Wote wawili wanasoma uamuzi uleule: mvumilivu, asiye mwepesi wa kuadhibu. Na wote wawili wanaweza kufuata maelezo ya rekodi kwamba maneno haya yakawa ungamo la Israeli kuhusu Mungu ni nani, yanayorudiwa katika Hesabu 14:18, Zaburi 103:8, Yoeli 2:13 na Yona 4:2.
Pingamizi
Mtu mwenye shaka anayefikiri kwa makini anaweza kusema kwamba viwango vitatu ni tafsiri tatu tu zenye ahadi iliyoambatishwa. Lakini ahadi hiyo ina maana, kwa sababu inaweza kukaguliwa. Kila kiwango kinaandikwa kwa kufuata orodha ileile iliyoandikwa ya maamuzi ya maana, na yeyote anayekuta kiwango kinasema kitu ambacho maamuzi hayasemi amepata kosa, si tofauti ya mtindo. Hilo ni gumu zaidi kufanya kati ya tafsiri tatu tofauti, ambapo maamuzi ya kila kikundi kwa sehemu kubwa hayajaandikwa.
Mtazamo huu una mipaka. Viwango vitatu haviwezi kukidhi kila kusudi linalowezekana, na kuamua kipi ni maana na kipi ni maneno ni chenyewe uamuzi ambao wakaguzi wanaweza kuupinga. Rasimu zimetengenezwa kwa msaada wa AI na hakuna hata moja iliyokaguliwa bado. Lakini tumaini la mradi ni kwamba, kwa kuonyesha sababu zake, unawawezesha wasomaji kushiriki katika mabishano ya zamani kabisa ya tafsiri badala ya kupokea tu matokeo yake.
Vyanzo
- Kikero. De optimo genere oratorum (Kuhusu Aina Bora ya Mhutubu) 14–23.
- Yeronimo. Barua 57, kwa Pammachius, “Kuhusu Njia Bora ya Kutafsiri.”
- Luther, Martin. Sendbrief vom Dolmetschen (Barua ya Wazi kuhusu Kutafsiri), 1530.
- “The Translators to the Reader.” Dibaji ya King James Version, 1611.
- Schleiermacher, Friedrich. “Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens.” Mhadhara kwa Chuo cha Kifalme cha Sayansi, Berlin, 1813.
- Nida, Eugene A. Toward a Science of Translating. Leiden: Brill, 1964.
- Nida, Eugene A., na Charles R. Taber. The Theory and Practice of Translation. Leiden: Brill, 1969.
- Gutt, Ernst-August. Translation and Relevance: Cognition and Context. Toleo la 2. Manchester: St Jerome, 2000.
- Ryken, Leland. The Word of God in English: Criteria for Excellence in Bible Translation. Wheaton, IL: Crossway, 2002.
- Manukuu ya tafsiri za kihistoria za Kiingereza na ya World English Bible (mali ya umma) yamebaki kwa Kiingereza; tafsiri zake za Kiswahili ni za makala hii yenyewe, kama zilivyo tafsiri halisi za maneno ya Kiebrania na Kigiriki.