“Tubuni” ni neno la kwanza la mahubiri ya Yohana Mbatizaji katika Mathayo, na neno la kwanza la mahubiri ya Yesu:

Katika siku hizo Yohana Mbatizaji alitokea katika nyika ya Uyahudi akiwa na ujumbe. Alitangaza, “Tubuni, kwa sababu ufalme wa mbinguni umekaribia.”

Mathayo 3:1 · Open Word Bible, Linganifu Kisome pamoja na sababu →

Pia ni mojawapo ya maneno yanayoeleweka vibaya zaidi katika Biblia. Kwa wazungumzaji wengi, “kutubu” ni kujisikia vibaya kuhusu jambo fulani, kujuta, labda kulisema hadharani. Katika lugha ya zamani lingeweza kuashiria wajibu wa kidini, mwenye dhambi akipiga magoti amevaa gunia. Maneno ya Kigiriki na Kiebrania yaliyo nyuma yake yanasema jambo pana zaidi na rahisi zaidi: badili nia, geuka, rudi.

Makala hii inaangalia maneno hayo, historia ya jinsi yalivyotafsiriwa, na kile Open Word Bible inachofanya katika kila kimoja cha viwango vyake vitatu.

Kigiriki: kubadili nia

Kitenzi cha Agano Jipya ni μετανοέω (metanoeō), na nomino ni metanoia. Vimeundwa kwa meta, “baada” au “badiliko”, na nous, “akili”. Katika Kigiriki cha kawaida vilimaanisha kubadili mawazo au kufikiri upya, mara nyingi kwa kujuta yale aliyokuwa ameyafikiri kabla.

Katika Agano Jipya badiliko hilo linakwenda ndani zaidi kuliko maoni. Uamuzi wa maana wa Mathayo 3:2 unalieleza neno hili kuwa “kubadili nia na mwenendo wa maisha, kumrudia Mungu”, na unaongeza: “Katika wito wa manabii kwa Israeli wamrudie Mungu, ni kugeuka kwa maisha yote, jambo ambalo Yohana anataka kuliona katika matendo (3:8).” Machaguo mawili inayoyaweka kando ni “kujisikia vibaya” na “kufanya kitubio”.

Maneno haya mawili yanatokea mara 56 katika Agano Jipya, mengi yakiwa katika Luka, Matendo na Ufunuo. Katika Matendo maamuzi yanasisitiza kugeuka: “Toba katika Matendo ni kumgeukia Mungu (14:15; 26:20). Kwa wasikilizaji hawa inamaanisha kuziacha sanamu” (17:30).

Paulo anaonyesha kwamba neno hili si sawa na huzuni. Akiwaandikia Wakorintho baada ya barua yenye maumivu, anaweka aina mbili za huzuni kando kwa kando:

Huzuni inayofuata njia ya Mungu huleta toba iongozayo kwenye wokovu, toba ambayo hakuna mtu atakayeijutia kamwe. Lakini huzuni inayofuata njia ya ulimwengu huleta kifo.

2 Wakorintho 7:10 · Open Word Bible, Linganifu Kisome pamoja na sababu →

Huzuni inaweza kuongoza kwenye toba, lakini si kitu kimoja. Uamuzi wa maana unaieleza aina ile nyingine kuwa “huzuni isiyo na kumgeukia Mungu ndani yake: majuto, kujihurumia au uchungu”.

Mathayo anatofautisha vivyo hivyo kwa kitenzi kingine. Baada ya Yesu kuhukumiwa, Yuda anajawa na majuto:

Yuda, aliyekuwa amemsaliti, alipoona kwamba Yesu amehukumiwa, alijawa na majuto, akavirudisha vile vipande thelathini vya fedha kwa wakuu wa makuhani na wazee. Akasema, “Nimetenda dhambi. Nimemkabidhi mtu asiye na hatia auawe.”

Mathayo 27:3 · Open Word Bible, Linganifu Kisome pamoja na sababu →

Tafsiri za zamani zilisema kwamba Yuda “alitubu” (kwa Kiingereza, “Judas repented himself”). Rekodi inaeleza kwamba kitenzi cha Kigiriki hapa, metamelomai, kinamaanisha kujuta baadaye kwa yale mtu aliyoyatenda, na kwamba “si neno la toba la 3:2 na 4:17”. Inaongeza: “Yuda anajutia kitendo chake, lakini habari haisemi kwamba alimrudia Mungu.” Toleo la Kiswahili linasema “alijuta” katika Halisi na “alijawa na majuto” katika Linganifu, na uamuzi wake wa maneno unaeleza kwamba “kujuta” kunayatenganisha maneno hayo mawili, kwa kuwa “kutubu” linabaki kwa ajili ya metanoeō.

Kiebrania: kurudi

Agano la Kale halina nomino moja ya toba. Linatumia kitenzi cha mwendo: שׁוּב (shuv), “geuka”, “rudi”, “rejea”. Ni mojawapo ya vitenzi vinavyotumika sana katika Biblia ya Kiebrania, zaidi ya mara elfu moja katika vitabu vilivyotafsiriwa mpaka sasa, mara nyingi kwa kwenda na kurudi kwa kawaida: njiwa wa Nuhu harudi; mavumbi yanarudi mavumbini. Lakini manabii wanapowaita Israeli “wamrudie” BWANA, kitenzi hichohicho kinakuwa neno la toba. Uamuzi wa maana wa 1 Wafalme 8:33 unasema hivyo moja kwa moja: “Kitenzi ‘geuka’ au ‘rudi’ ndilo neno kuu la toba katika Agano la Kale (Kumbukumbu la Torati 30:2).”

Picha ni ya mtu anayetembea njia isiyo sahihi, anayesimama, anageuka na kurudi nyumbani. Sura ya mwisho ya Hosea inaanza nayo:

Rudi, Israeli, kwa BWANA Mungu wako, kwa maana hatia yako imekukwaza.

Hosea 14:2 · Open Word Bible, Linganifu Kisome pamoja na sababu →

Uamuzi unaeleza kwamba kihusishi kinamaanisha “mpaka kufika kwa”: kumrudia “Mungu kabisa”, si kufanya ishara tu kuelekea kwake. Amosi anatumia maneno hayohayo kama kiitikio. Baada ya kila msiba katika sura ya 4 unakuja mstari, “Hata hivyo hamkurudi kwangu, asema BWANA.”

Ezekieli anaunganisha maumbo mawili ya kitenzi hiki:

Kwa hiyo, enyi nyumba ya Israeli, nitamhukumu kila mmoja wenu kwa kadiri ya njia zake, asema Bwana MUNGU. Rudini, mgeuke kuyaacha makosa yenu yote, ili hatia yenu isiwaangushe.

Ezekieli 18:30 · Open Word Bible, Linganifu Kisome pamoja na sababu →

Halisi inaibakiza picha ya Kiebrania, “Rudini, mgeuke kuyaacha maasi yenu yote.” Uamuzi wa maana unasema kwamba maumbo hayo mawili kwa pamoja “yanaita badiliko kamili la maisha”.

Huzuni, kitubio na kugeuka

“Kutubu” kulikujaje kumaanisha jambo jembamba zaidi? Sehemu ya jibu iko katika Kilatini. Vulgata ya Jerome ilitafsiri wito wa Yohana Mbatizaji kwa paenitentiam agite, ambayo inaweza kumaanisha “tubuni” lakini kwa muda mrefu ilieleweka kanisani kuwa “fanyeni kitubio”: tendeni matendo ya malipizi yaliyotakiwa na sakramenti ya kitubio. Tafsiri ya Kikatoliki ya Kiingereza ya Douay-Rheims ya mwaka 1582 ilitafsiri Mathayo 3:2 kuwa “Do penance”, “Fanyeni kitubio”.

Wanazuoni wa kibinadamu waliuliza maswali juu ya hili. Erasmo, katika tafsiri ya Kilatini aliyoichapisha kando ya Agano Jipya lake la Kigiriki, alipendelea neno linalomaanisha “rudini katika akili zenu”. Martin Luther alijenga hoja yake ya kwanza ya mwaka 1517 juu ya mstari huohuo: Yesu aliposema “Tubuni”, “alitaka maisha yote ya waamini yawe ya toba”. Tafsiri za kisasa za Kikatoliki za Kiingereza zinasema “Repent”, na Wakristo wa mapokeo mbalimbali leo kwa kiasi kikubwa wanakubaliana juu ya maana ya neno la Kigiriki, hata pale wanapotofautiana kuhusu desturi ya kuungama na kitubio.

Neno la Kiingereza “repent” linatokana na maneno ya Kifaransa na Kilatini ya kujuta, na maana yake ya kila siku daima imeegemea upande wa huzuni. Ndiyo sababu walimu wengi wanaeleza kwamba neno la Biblia linahusu zaidi badiliko la mwelekeo kuliko badiliko la hisia, ingawa hisia mara nyingi ni sehemu yake.

Kile Open Word Bible inachofanya

Viwango vitatu vinalishughulikia tatizo hili kwa njia tofauti.

Halisi na Linganifu zinasema “kutubu” na “toba”. Neno hili bado ni Kiswahili cha leo, ni neno la mahubiri ya kanisa, nalo linamruhusu msomaji kulifuatilia neno moja la Kigiriki katika Agano Jipya lote. Kati ya mahali 56, Linganifu inatumia “kutubu” au “toba” karibu kila mahali; mahali machache inasema “kuacha” pale ambapo muktadha unataja kile mtu anachogeuka kukiacha, kama Ufunuo unaposema habari ya kuuacha “uasherati wake”.

Rahisi haisemi kamwe “kutubu” katika Agano Jipya. Inasema maana ya neno hilo, kwa maneno ambayo msomaji mdogo au mpya anayaelewa. Wito wa Yohana Mbatizaji unasomeka hivi:

Wakati huo Yohana Mbatizaji alikuja katika eneo la jangwa la Uyahudi, akawahubiria watu. Alisema, “Acheni dhambi zenu mrudi kwa Mungu, kwa sababu ufalme wa mbinguni unakaribia.”

Mathayo 3:1 · Open Word Bible, Rahisi Kisome pamoja na sababu →

Mtindo huohuo unapita katika Injili na Matendo: “acheni dhambi zenu, mrudi kwa Mungu”, “msipoacha dhambi zenu na kumrudia Mungu”, “anapoacha dhambi zake na kumrudia Mungu”. Uamuzi wa maneno wa Kiingereza wa 2 Petro 3:9 unaeleza lengo: Rahisi “inaeleza toba: badiliko la nia na la maisha, kuiacha dhambi na kumrudia Mungu”. Nusu zote mbili zina uzito. “Acheni dhambi zenu” peke yake kungeweza kusikika kama jitihada ya kujiboresha; “mrudi kwa Mungu” kunamtaja Yule ambaye mtu anamgeukia, kama Kiebrania kinavyofanya.

Luka 15 inaonyesha tofauti kati ya viwango. Katika mifano ya kondoo aliyepotea na shilingi iliyopotea, Yesu anasema:

Vivyo hivyo, nawaambia, mwenye dhambi mmoja anayetubu ataleta furaha kubwa zaidi mbinguni kuliko wenye haki tisini na tisa ambao hawana haja ya kutubu.

Luka 15:7 · Open Word Bible, Linganifu Kisome pamoja na sababu →

Katika Rahisi, mwenye dhambi “anaacha dhambi zake na kumrudia Mungu”, na wale tisini na tisa “hawahitaji kumrudia”. Uamuzi wa maana unatoa maana, “kugeuka kutoka dhambini kumrudia Mungu”, na chaguo lililokataliwa, “kujisikia vibaya”.

Kigiriki kinapokuwa na vitenzi viwili, viwango vinavibakiza vyote. Katika Matendo 3:19 Petro anasema “tubuni na kugeuka”, akitumia metanoeō na kitenzi cha pili, “geuka”. Halisi na Linganifu zinasema “tubuni na kugeuka”; Rahisi inaviunganisha katika maneno mepesi, “acheni dhambi zenu, mrudi kwa Mungu”, ambayo yanasema vitenzi hivyo viwili vinamaanisha nini kwa pamoja.

Katika Agano la Kale, “rudi” linabaki “rudi”. Rekodi zinaibakiza picha ya Kiebrania, “mrudieni BWANA”, “rudini”, kwa sababu mwendo wenyewe ndio maana. Rahisi wakati mwingine inaongeza “kwangu” ili kuweka mwelekeo wazi: “Nirudieni!” (Ezekieli 18:30). Hapa toleo la Kiswahili linakwenda mbele kuliko lile la Kiingereza. Linganifu ya Kiingereza inatumia “repent” kwa shuv mahali machache, kama Ezekieli 14:6 na 18:30, ambapo wito ni wazi kabisa wito wa kubadili maisha. Ya Kiswahili haifanyi hivyo: inasema “Rudini” katika kila kiwango, mistari hiyo miwili ikiwemo, na uamuzi wake wa maneno unaeleza kwamba kwa njia hiyo wito wa kutubu unaibakiza picha ya kugeuka na kurudi.

Mungu “anapotubu”

Neno moja zaidi linahitaji uangalifu. King James Version inasema “it repented the LORD that he had made man” (Mwanzo 6:6), yaani BWANA “alitubu” kwamba alimfanya mwanadamu, na kwamba Mungu “repented of the evil”, “alitubu kuhusu ubaya” aliokuwa ameutangaza dhidi ya Ninawi (Yona 3:10). Kitenzi cha Kiebrania katika mistari hii si shuv bali naḥam: kuhuzunika, kughairi, kubadili njia. Mungu haiachi dhambi.

Open Word Bible haitumii “kutubu” kwa Mungu. Katika Mwanzo 6:6 Halisi na Linganifu zinasema BWANA “akajuta” kwa kuwa aliwafanya wanadamu, na Rahisi inasema “alisikitika”; uamuzi wa maneno wa Kiswahili unaeleza kwamba “kutubu” ni kuacha kosa ulilolitenda, na “kughairi” ni hasa kuacha mpango, na hakuna kati ya hayo ambalo maandiko yanasema hapa. Rekodi inaeleza kwamba mstari huu “unaonyesha kwamba uovu wa mwanadamu unamhuzunisha Mungu kweli; haimaanishi kwamba alikosea au kwamba hakulijua mapema”. Katika Yona:

Mungu alipoona waliyoyafanya, jinsi walivyoiacha njia yao mbaya, Mungu aliyaghairi maafa aliyokuwa amesema atawaletea, wala hakuyaleta.

Yona 3:10 · Open Word Bible, Linganifu Kisome pamoja na sababu →

Uamuzi unaiweka habari hii kando ya mistari inayosema kwamba Mungu hageuzi nia yake kama mwanadamu (Hesabu 23:19; 1 Samweli 15:29): “Yote mawili yanamhusu Mungu yuleyule: kusudi lake linasimama, naye anawajibu wale wanaomrudia.” Ninawi ilirudi, na Mungu akaghairi. Vitenzi hivi viwili ni tofauti, na tafsiri inavitenganisha.

Neno linaloelekeza mahali

Toba katika Biblia haihusu hasa jinsi mtu anavyojisikia vibaya. Inahusu anakokwenda. Yohana Mbatizaji aliomba matunda yanayoionyesha; manabii waliiomba Israeli irudi nyumbani; Yesu alisimulia habari ya mchungaji anayemtafuta kondoo na baba anayekimbia kumlaki mwanawe. Halisi na Linganifu zinabakiza neno la kanisa, “kutubu”, na Rahisi inaeleza waziwazi maana yake tangu zamani: kuacha dhambi na kumrudia Mungu.

Rekodi ziko katika msomaji: Fungua Mathayo 3, Fungua Luka 15, Fungua Ezekieli 18 na Fungua Hosea 14. Tazama pia Halisi, Linganifu, Rahisi: viwango vitatu, maana moja.