Kila lugha ina nahau: misemo ambayo maana yake si jumla ya maneno yake. Mzungumzaji wa Kiswahili anayesema mtu “ameaga dunia” hamaanishi kwamba alisema kwaheri kwa sayari, na mtu “mwenye mkono mrefu” hana mkono mrefu kuliko wengine. Mtafsiri anayetafsiri nahau neno kwa neno anazaa upuuzi, au mbaya zaidi, kitu kinachosikika kuwa na maana lakini kinamaanisha jambo lisilo sahihi.
Biblia imejaa nahau. Wasomaji wake wa kwanza walizielewa bila kufikiri. Baadhi zimeingia katika lugha zetu kupitia tafsiri za zamani; nyingine zinabaki kuwa fumbo. Makala hii inaangalia kadhaa kati yake, na kile ambacho Open Word Bible inafanya na kila moja.
Nahau ni mojawapo ya makundi ambayo mradi unayatumia kwa maamuzi ya maana. Rekodi zina maelfu yake. Uamuzi wa maana katika kundi hili unasema nahau inamaanisha nini, kwa maneno ambayo lugha yoyote inaweza kisha kuyaweka katika umbo lake yenyewe. Kisha kila kiwango kinaamua jinsi ya kuiweka katika maneno. Mwongozo wa mtindo unatoa kanuni ya jumla kwa Rahisi: inaeleza nahau badala ya kuzirudia. Halisi na Linganifu zinaamua kila jambo kivyake.
Kujifunga viuno
Watu katika Mashariki ya Karibu ya kale walivaa mavazi marefu. Ili kufanya kazi, kukimbia au kusafiri, mwanamume alikusanya sehemu ya chini na kuichomeka katika mshipi wake kiunoni. Hiyo ndiyo maana ya “kujifunga viuno”. Ni picha ya kujiandaa kutenda.
Katika Pasaka ya kwanza, Israeli waliambiwa wale wakiwa wamevaa hivyo, tayari kuondoka Misri kwa haraka. Uamuzi wa maana wa Kutoka 12:11 unaeleza picha hiyo. Kisha viwango vinaishughulikia tofauti:
Na hivi ndivyo mtakavyomla: viuno vyenu vimefungwa, viatu vyenu miguuni mwenu, na fimbo yenu mkononi mwenu; nanyi mtamla kwa haraka. Ni Pasaka kwa BWANA.
Mtakapomla, muwe tayari kwa safari: nguo zenu zimekazwa kiunoni, viatu miguuni, fimbo mkononi. Mleni kwa haraka. Ni Pasaka ya BWANA.
Halisi inabaki na “viuno vyenu vimefungwa”. Linganifu inasema ilionekanaje: “nguo zenu zimekazwa kiunoni”. Rahisi inasema “Fungeni nguo zenu kiunoni”. Uamuzi wa maneno ni mfupi: Linganifu na Rahisi zinaieleza nahau, na Halisi inaibakiza.
Picha hiyohiyo ni halisi katika 1 Wafalme 18:46, ambapo Eliya, akiwa amepewa nguvu na BWANA, anakunja vazi lake na kukimbia mbele ya gari la Mfalme Ahabu njia yote hadi Yezreeli. Rahisi ya Kiingereza inaongeza sababu: “He tied up his long robe so he could run” (alilifunga vazi lake refu ili aweze kukimbia).
Yesu anaitumia kama amri katika Luka 12:35: “Mwe mmejifunga mishipi viunoni, na taa zenu zikiwaka.” Linganifu ya Kiswahili inasema “Kaeni tayari kwa kazi, mkiwa mmejifunga mishipi”, na uamuzi wa maneno wa Kiingereza unaeleza kwamba “gird” (kujifunga) ni neno la zamani katika Kiingereza.
Petro anaipeleka picha hiyo hatua moja mbele. Katika 1 Petro 1:13 anawaambia wasomaji wake wajifunge “viuno vya fikira zenu”. Uamuzi wa maana unaiunganisha na mlo wa Pasaka na maneno ya Yesu katika Luka, na unasema Petro anaitumia picha hiyo kwa akili. Halisi inaibakiza (“mkiisha kujifunga mishipi viunoni mwa fikira zenu”); Linganifu na Rahisi zinatoa maana:
Kwa hiyo, ziandaeni fikira zenu kwa ajili ya kutenda, na muwe na akili timamu. Wekeni tumaini lenu lote katika neema inayokuja kwenu Yesu Kristo atakapofunuliwa.
Uamuzi wa maneno unatoa sababu katika sentensi moja: wasomaji wa leo hawavai mavazi marefu yaliyofungwa kwa mshipi. Makala Neno kwa neno au maana kwa maana? inaanza na mstari huu.
Kurundika makaa ya moto
Mithali 25:21–22 inatoa shauri la kushangaza. Adui yako akiwa na njaa, mlishe, na akiwa na kiu, mpe maji anywe, “kwa maana utarundika makaa yanayowaka juu ya kichwa chake, na BWANA atakulipa.” Paulo ananukuu msemo huo katika Warumi 12:20.
Unamaanisha nini? Picha ni ya maumivu ya kuungua, lakini wataalamu hawakubaliani maumivu hayo ni nini. Rekodi ya Mithali 25:22 inauwekea uamuzi wa maana alama ya kutokuwa na uhakika na kutoa maelezo ya chini, kwa sababu picha hasa inabishaniwa:
- Mara nyingi zaidi inaeleweka kama aibu inayounguza ambayo wema usiostahiliwa huleta, inayoweza kumwongoza adui abadilike.
- Wengine wanaelekeza kwenye maandishi ya Kimisri yanayoeleza mtu anayetubu akibeba bakuli la makaa kichwani, kama ishara ya toba.
- Wengine wanaichukua kama hukumu, kwa kuwa makaa mahali pengine ni picha ya adhabu (Zaburi 140:11). Kwa usomaji huo, wema unarundika hatia ya adui akiendelea kuwa na uadui.
Rekodi inafuata usomaji wa kwanza, na inaeleza kwamba katika Warumi 12:20–21 msemo huo unatumikia mwito wa kuushinda ubaya kwa wema, jambo linalouunga mkono. Rekodi ya Warumi 12:20 inafikia uamuzi uleule, ikiongeza kwamba usomaji wa hukumu haupatani vizuri na amri za Paulo katika mistari ya 14 na 17–19 za kuwabariki watesi na kamwe kutolipa ovu kwa ovu.
Mithali bado haijatafsiriwa kwa Kiswahili, kwa hiyo manukuu yafuatayo yanatoka katika tafsiri ya Kiingereza. Hapa Linganifu inabaki na nahau. Inajulikana sana, ina picha hai na ni fupi, na maelezo yangeongeza maneno ambayo Kiebrania hakina:
kwa maana utakuwa unampalia makaa ya moto kichwani pake, na BWANA atakupa thawabu.
Rahisi inaieleza kwa maana ambayo uamuzi wa maana uliichagua:
Jambo hilo litamfanya aone aibu kali kwa alichotenda, na huenda akabadilika. Na BWANA atakupa thawabu.
Uamuzi wa maneno kwa ajili ya maneno hayo ya Rahisi umewekewa alama ya kutokuwa na uhakika pia, kwa sababu unaeleza maana ambayo yenyewe haina uhakika. Katika Warumi, Rahisi inabaki na picha na kuongeza sentensi; kwa Kiswahili inasema “Wema wako unaweza kumfanya aone aibu na ajute.” Uamuzi wa maneno wa Kiingereza unaeleza kwamba “may” (huenda, unaweza) unaliacha jambo wazi, na unawaomba wahakiki waangalie kwamba halisemi zaidi ya kiasi.
Kuufanya moyo kuwa mgumu
Katika Kutoka, moyo wa Farao “unafanywa mgumu”. Kwa Kiingereza hilo linasikika kama hisia: mtu mwenye moyo mgumu ni mkatili au asiye na huruma. Kwa Kiebrania moyo ni kiti cha mawazo na nia, si hasa cha hisia, na moyo mgumu ni nia ya ukaidi.
Rekodi ya Kutoka 7:3 inaongeza jambo ambalo msomaji wa tafsiri hawezi kuliona. Kutoka inatumia vitenzi vitatu tofauti kwa kile kinachoupata moyo wa Farao: “kufanya mgumu”, “kufanya imara” na “kufanya mzito”. Vyote vitatu vinaeleza nia iliyowekwa kwa uthabiti dhidi ya amri ya Mungu. Wakati mwingine Mungu ndiye mtendaji, wakati mwingine Farao mwenyewe, na wakati mwingine moyo tu “ni” mgumu au mzito. Maelezo ya chini yanasema kwamba maandishi yanayashikilia mambo haya pamoja bila kueleza jinsi.
Open Word Bible inavitenganisha vitenzi hivyo pale inapoweza. Katika Kutoka 8:11 (8:15 katika Biblia nyingi za Kiingereza) Farao mwenyewe ndiye mtendaji, na kitenzi ni kile cha mzizi wa “uzito”:
Naye Farao alipoona ya kuwa pana nafuu, akaufanya moyo wake kuwa mzito, wala hakuwasikiliza, kama BWANA alivyosema.
Halisi inasema “akaufanya moyo wake kuwa mzito” ili kuonyesha kitenzi cha Kiebrania. Linganifu inasema “akaushupaza moyo wake”, nahau inayojulikana. Rahisi inasema “akajifanya mkaidi”, na katika 7:3 “nitamfanya Farao kuwa mkaidi”: inasema waziwazi moyo mgumu ni nini. Uamuzi wa maneno wa Kiswahili katika 7:3 unaeleza kwamba Halisi inavitenganisha vitenzi hivyo vitatu: “mgumu”, “imara” na “mzito”.
Hapa ni mahali ambapo nahau inabeba theolojia. Wasomaji kwa muda mrefu wamebishana inamaanisha nini kwamba Mungu aliufanya mgumu moyo wa Farao. Kazi ya tafsiri si kumaliza mabishano hayo bali kuwaacha wasomaji waone kile ambacho maandishi yanasema, ikiwemo nani ni mtendaji wa kila kitenzi. Ndiyo sababu Halisi inabaki na vitenzi vitatu mahali ambapo Biblia nyingi za Kiingereza zina kimoja.
Kuuinua uso
Baraka ya kikuhani katika Hesabu 6 inaishia kwa “BWANA akuinulie uso wake, na kukupa amani.” Uamuzi wa maana unaeleza: kumwinulia mtu uso ni kumtazama na kumjali. Kinyume chake ni Mungu kuficha uso wake, akiwaacha watu wake peke yao katika taabu.
May the LORD lift up his face to look on you and grant you peace.”’
Hesabu bado haijatafsiriwa kwa Kiswahili. Linganifu ya Kiingereza inabaki na picha na kuongeza “to look on you” (ili akutazame), jambo linalodhihirisha kile ambacho uso ulioinuliwa unafanya. Rahisi inasema “turn toward you and care for you” (akugeukie na kukujali).
Nahau hiyohiyo inaweza kuelekea upande mwingine. Katika Mambo ya Walawi 19:15, waamuzi wanaambiwa wasiuinue “uso wa maskini” wala wasiuheshimu “uso wa mkuu”. Uamuzi wa maana unasema kwamba kuuinua uso wa mtu ni kumpendelea, hapa mahakamani, na mwamuzi hapaswi kumpendelea mtu yeyote kwa sababu ya hali yake. Linganifu ya Kiingereza inasema “take the side of the poor because they are poor” (kumpendelea maskini kwa sababu ni maskini) na “give special honor to the powerful” (kuwapa wenye nguvu heshima ya pekee).
Kwa hiyo maneno yaleyale ya Kiebrania yanaweza kueleza baraka ya Mungu mahali pamoja na mwamuzi fisadi mahali pengine. Upendeleo kutoka kwa Mungu ni zawadi. Upendeleo kutoka kwa mwamuzi, unaoonyeshwa kwa mtu badala ya kwa ukweli, ni dhuluma. Nahau haiwezi kutafsiriwa kwa kanuni moja. Kila muktadha una uamuzi wake.
Kufunua sikio
Katika 1 Samweli 9:15, siku moja kabla Sauli hajafika, BWANA “alikuwa amelifunua sikio la Samweli”. Maneno hayo ni גָּלָ֖ה אֶת־אֹ֣זֶן שְׁמוּאֵ֑ל. Uamuzi wa maana unayaeleza: kumfunulia mtu sikio ni kumwambia jambo faraghani, siri au mpango, na Mungu anapokuwa msemaji linamaanisha ufunuo.
Kiingereza hakina msemo kama huo, na “uncovered his ear” kingesikika cha ajabu. Halisi inaubakiza. Katika tafsiri ya Kiingereza, Linganifu inasema “the LORD had revealed this to Samuel” (BWANA alikuwa amemfunulia Samweli jambo hili). Rahisi inasema “the LORD had told Samuel a secret” (BWANA alikuwa amemwambia Samweli siri), jambo linalobaki na kitu fulani cha hisia ya siri inayonong’onwa.
Matumbo ya huruma
King James Version inamfanya Paulo aseme, katika Wafilipi 1:8, “how greatly I long after you all in the bowels of Jesus Christ” (jinsi ninavyowatamani nyote katika matumbo ya Yesu Kristo). Mwaka 1611 huo ulikuwa Kiingereza cha heshima. Viungo vya ndani vilifikiriwa kuwa kiti cha hisia kali, kama sisi sasa tunavyosema juu ya moyo. Leo kinasikika kama elimu ya viungo vya mwili, au cha kuchekesha.
Neno la Kigiriki ni σπλάγχνον (splanchna). Uamuzi wa maana unatoa maana yake: upendo wa ndani kabisa, unaohisiwa katika utu wa ndani. Unaorodhesha “matumbo (viungo halisi)” kati ya mbadala na kuuweka kando. Uamuzi wa pili unaongeza hoja kuhusu msemo mzima: Paulo hawapendi kwa hisia zake mwenyewe tu, bali kwa upendo mwororo wa Kristo Yesu unaofanya kazi ndani yake. Kwa Kiswahili hata Halisi inasema “katika moyo wa Kristo Yesu”:
Mungu ni shahidi wangu jinsi ninavyomwonea shauku kila mmoja wenu kwa upendo mwororo wa moyo wa Kristo Yesu.
Kiebrania kina njia ileile ya kusema. Yusufu anapomwona ndugu yake Benyamini katika Mwanzo 43:30, Halisi inasema “huruma yake ilimwakia kwa ajili ya ndugu yake”. Uamuzi wa maana unaeleza kwamba neno la Kiebrania la huruma linahusu sehemu za ndani, zinazohisiwa kama kiti cha upendo mwororo, na kwamba kihalisi “zilipata moto”. Linganifu inasema “moyo wake ulikuwa umeguswa mno kwa ajili ya ndugu yake”, ikibadilisha nahau moja ya kiungo cha mwili kwa nyingine ambayo wasomaji wanaielewa.
Wakati mwingine tafsiri bora ya nahau ni nahau ya lugha ya msomaji inayomaanisha jambo lilelile: “moyo” badala ya “matumbo”, au kwa Kiingereza “sweat of your brow” (jasho la kipaji chako) badala ya “sweat of your face” (jasho la uso wako) (Mwanzo 3:19). Kiswahili hakihitaji badiliko hilo la mwisho: Halisi na Linganifu zinasema “kwa jasho la uso wako”. Kila badiliko la namna hiyo ni uamuzi wa maneno ulioandikwa.
Kwa nini viwango vinatofautiana
Katika mifano hii yote mtindo unajitokeza.
Halisi inabaki na nahau, ili msomaji aweze kuona picha ya asili. “Viuno vyenu vimefungwa”, “alikuwa amelifunua sikio”, “akaufanya moyo wake kuwa mzito”. Ni kiwango cha msomaji anayetaka kujua kile ambacho maandishi yanasema hasa, neno kwa neno.
Linganifu inaamua kila jambo kivyake. Pale nahau inapojulikana vizuri na maana yake iko wazi, mara nyingi inaibakiza: “kurundika makaa yanayowaka”, “kuinua uso wake”, “akaushupaza moyo wake”. Pale ambapo ingetatanisha au kupotosha, inatoa maana: “nguo zenu zimekazwa kiunoni”, “alikuwa amemfunulia Samweli jambo hili”.
Rahisi inaeleza. Imeandikwa kwa wasomaji ambao huenda hawajui utamaduni ulio nyuma ya picha, na inasema nahau inamaanisha nini: “Fungeni nguo zenu kiunoni”, “alikuwa amemwambia Samweli siri”, “akajifanya mkaidi”.
Nyuma ya vyote vitatu kuna uamuzi mmoja wa maana, uleule kwa kila lugha. Tafsiri ya Kihispania au ya Kiswahili inaweza kupata nahau yake yenyewe kwa maana ileile, au kuieleza, lakini haibadilishi kile ambacho nahau inamaanisha. Hiyo ndiyo kanuni inayoelezwa katika Halisi, Linganifu, Rahisi: viwango vitatu, maana moja.
Kwa mahali pengine ambapo Kiebrania kinakataa kuhamishwa kwa urahisi, ona Michezo ya maneno isiyoweza kutafsiriwa na Ushairi wa Kiebrania na usambamba.
Fungua Kutoka 12, 1 Petro 1, Mithali 25, Hesabu 6 na Wafilipi 1 kuona rekodi.