Historia nyingi za Biblia ya Kiingereza zinafuata mstari wa Kiprotestanti kutoka Tyndale hadi King James Version na marekebisho yake. Kando yake kuna mapokeo ya pili, yenye watafsiri wake, mijadala yake na mipaka yake. Biblia za Kikatoliki za Kiingereza zinatofautiana na za Kiprotestanti kwa njia tatu kuu: zina vitabu vingi zaidi, zinaidhinishwa na maaskofu, na nyingi kati yake zimeundwa na mahitaji ya liturujia, ambamo Biblia inasomwa kwa sauti katika Misa.

Makala hii inafuata mapokeo hayo kuanzia karne ya kumi na sita hadi leo, na inaeleza kile ambacho kila tafsiri ilikusudia kufanya.

Douay-Rheims: Biblia kutoka uhamishoni

Wakati wa utawala wa Elizabeth I, wataalamu Wakatoliki waliokuwa wameondoka Uingereza walianzisha chuo cha Kiingereza huko Douai katika Flanders, ambacho baadaye kilihamishiwa Reims kwa muda. Chini ya William Allen, mwanzilishi wake, mtaalamu wa Oxford Gregory Martin aliitafsiri Biblia kwa Kiingereza. Agano Jipya lilichapishwa Reims mwaka 1582; Agano la Kale lilitokea Douai mwaka 1609–10, muda mfupi kabla ya King James Version.

Douay-Rheims ilitafsiriwa kutoka Vulgata ya Kilatini, si kutoka Kiebrania na Kigiriki. Waliyoitengeneza hawakuona huo kuwa udhaifu. Mtaguso wa Trento ulikuwa umeitangaza Vulgata kuwa halali kwa matumizi ya hadhara, na dibaji ya Agano Jipya la Rheims ilihoji kwamba Kilatini kilikuwa cha zamani kuliko miswada mingi ya Kigiriki iliyobaki, na hakikuwa na uharibifu ambao walidai ulisababishwa na wazushi. Martin alibakiza maneno mengi ya Kilatini, wakati mwingine yaliyogeuzwa kidogo tu kuwa ya Kiingereza, kama “azymes” kwa mikate isiyotiwa chachu na “parasceve” kwa siku ya maandalizi, kwa kanuni kwamba maneno matakatifu hayapaswi kubadilishwa kwa maneno ya kila siku. Agano Jipya lilikuja na maelezo mengi yaliyotetea mafundisho ya Kikatoliki dhidi ya tafsiri za Kiprotestanti.

Ushawishi wake ulifika mbali kuliko wasomaji wake. Watafsiri wa King James waliishauri Agano Jipya la Rheims, na baadhi ya msamiati wake wenye asili ya Kilatini uliingia katika Agano Jipya la King James. Wanahistoria wanatofautiana kuhusu ukubwa wa deni hilo, lakini kwa ujumla inakubaliwa kwamba lipo.

Marekebisho ya Challoner

Kufikia karne ya kumi na nane Douay-Rheims ya asili ilikuwa ngumu kusoma. Kati ya 1749 na 1752 Richard Challoner, askofu na vika wa kitume huko London, aliirekebisha kwa kina kiasi kwamba ilikuwa karibu tafsiri mpya. Alikifanya Kiingereza kiwe cha kisasa, aliondoa mingi ya maneno ya Kilatini yaliyokuwa ya ajabu zaidi, na mara nyingi alikaribia maneno ya King James Version. Maandishi ya Challoner, si ya asili, ndiyo yanayouzwa leo kama “Douay-Rheims Bible,” na yalikuwa Biblia ya kawaida ya Kikatoliki ya Kiingereza kwa karne mbili.

Marekebisho ya Challoner yanabaki na usomaji wa Vulgata, na ulinganisho unaonyesha tofauti inayoletwa na hilo. Katika Mwanzo 3:15 Vulgata ina kiwakilishi cha kike, na Douay-Rheims (Challoner) inasoma:

I will put enmities between thee and the woman, and thy seed and her seed: she shall crush thy head, and thou shalt lie in wait for her heel.

(Yaani: “Nitaweka uadui kati yako na mwanamke, na uzao wako na uzao wake: yeye [mwanamke] atakuponda kichwa, nawe utamvizia kisigino chake.” Kiswahili hakitofautishi “she” na “he” katika kiwakilishi “yeye”, kwa hiyo jinsi imeonyeshwa ndani ya mabano.)

Kiebrania kina kiwakilishi cha kiume, na tafsiri kutoka Kiebrania zinakifuata, kama World English Bible:

I will put hostility between you and the woman, and between your offspring and her offspring. He will bruise your head, and you will bruise his heel.

(Yaani: “Nitaweka uadui kati yako na mwanamke, na kati ya uzao wako na uzao wake. Yeye [mwanamume] atakuponda kichwa, nawe utamponda kisigino chake.”)

Tofauti hiyo ilikuwa muhimu kwa ibada pamoja na utaalamu, kwa sababu usomaji wa Kilatini ulihusishwa kwa muda mrefu na Bikira Maria. Tafsiri za kisasa za Kikatoliki zilizofanywa kutoka Kiebrania zinafuata usomaji wa kiume, kwa kawaida pamoja na maelezo.

Karne ya ishirini: Confraternity na Knox

Nchini Marekani, Confraternity of Christian Doctrine (Shirika la Mafundisho ya Kikristo) lilidhamini marekebisho ya Agano Jipya la Challoner, bado kutoka Kilatini, yaliyochapishwa mwaka 1941. Waraka wa Papa Pio XII Divino Afflante Spiritu (1943) ulipowahimiza wataalamu Wakatoliki kutafsiri kutoka lugha za asili, mradi wa Agano la Kale wa Confraternity ulihamia Kiebrania, na vitabu vyake vilitokea kwa awamu kuanzia 1952. Kazi hiyo ikawa msingi wa New American Bible.

Huko Uingereza, Ronald Knox alitoa tafsiri kutoka Vulgata akiwa peke yake (Agano Jipya 1945, Agano la Kale 1949), kwa Kiingereza cha kifasihi kinachotiririka, iliyoidhinishwa kutumika Uingereza na Wales. Ilikuwa tafsiri kuu ya mwisho ya Kikatoliki iliyofanywa kutoka Kilatini.

Katiba ya Mtaguso wa Pili wa Vatikano Dei Verbum (1965) ilithibitisha mwelekeo huo mpya: tafsiri zifanywe “hasa kutoka maandishi ya asili,” na zingeweza kutengenezwa kwa ushirikiano na Wakristo wengine pale ambapo hali iliruhusu.

Familia ya Jerusalem Bible

Jerusalem Bible (1966), iliyohaririwa na Alexander Jones, ililetea Kiingereza utaalamu wa Bible de Jérusalem ya Kifaransa, iliyotengenezwa na École Biblique ya Wadominiko huko Yerusalemu. Maelezo yake na utangulizi wake vilitafsiriwa kutoka Kifaransa; watafsiri walikusudiwa kufanya kazi kutoka Kiebrania na Kigiriki, wakitumia Kifaransa kama mwongozo, ingawa wakosoaji waliona mahali ambapo inaonekana Kifaransa kilishinda. J. R. R. Tolkien alikuwa miongoni mwa wachangiaji wake, akitafsiri kitabu cha Yona. Iliandika jina la Mungu kama “Yahweh,” iliandikwa kwa Kiingereza cha kisasa chenye uchangamfu, na ikawa Biblia iliyosomwa katika Misa katika sehemu kubwa ya ulimwengu unaozungumza Kiingereza nje ya Amerika ya Kaskazini.

New Jerusalem Bible (1985), iliyohaririwa na Henry Wansbrough, iliirekebisha kwa kulinganisha na toleo la pili la Kifaransa, kwa kuzingatia zaidi lugha za asili na kwa lugha jumuishi kiasi kwa ajili ya watu. Wansbrough alihariri pia Revised New Jerusalem Bible: Agano Jipya lake na Zaburi zilitokea mwaka 2018 na Biblia kamili mwaka 2019, ikichapishwa na Darton, Longman and Todd. RNJB ni rasmi zaidi kuliko zilizoitangulia, ikilenga maandishi yanayofaa kwa liturujia na kwa kujifunza, na miongoni mwa mabadiliko mengine iliweka “the Lord” (“Bwana”) mahali pa “Yahweh.”

New American Bible na NABRE

New American Bible (1970), iliyodhaminiwa na maaskofu wa Marekani na kutengenezwa na wanachama wa Catholic Biblical Association of America, ilikuwa Biblia kamili ya kwanza ya Kikatoliki ya Marekani iliyotafsiriwa kutoka lugha za asili. Agano Jipya lake lilirekebishwa mwaka 1986 na Zaburi zake mwaka 1991.

New American Bible, Revised Edition (NABRE), iliyochapishwa mwaka 2011, ilirekebisha Agano la Kale na kubakiza Agano Jipya la 1986. Familia ya NAB ndiyo Biblia ambayo Wakatoliki wengi wa Marekani wanakutana nayo, kwa sababu kitabu cha masomo (lectionary) kinachotumiwa katika Misa nchini Marekani kimejengwa juu yake, na maelezo yake na utangulizi wake mara nyingi ndivyo msomaji wa parokia anavyoviona. Wakosoaji wakati mwingine wameona maelezo hayo yameathiriwa mno na utaalamu wa kihistoria-kihakiki; wengine wanayathamini kwa sababu hiyohiyo.

Kitabu cha masomo na NABRE havifanani kabisa, jambo ambalo kwa muda mrefu limesababisha mkanganyiko. Mnamo Novemba 2024 maaskofu wa Marekani waliidhinisha Agano Jipya lililorekebishwa kwa matumizi ya liturujia, kwa kura 216 dhidi ya 4, na mwaka 2025 walitangaza kwamba toleo jipya litaitwa The Catholic American Bible, likikusudiwa kuwa maandishi ya pamoja kwa Misa, Sala ya Kanisa na usomaji binafsi. Kutolewa kwake kumetangazwa kwa mwaka 2027.

RSV-CE, RSV-2CE na ESV-CE

Matoleo ya Kikatoliki ya tafsiri za Kiprotestanti pia yamestawi, ishara ya hali ya kiekumene baada ya Mtaguso.

Revised Standard Version, Catholic Edition (Agano Jipya 1965, kamili 1966) iliandaliwa na Catholic Biblical Association of Great Britain. Ilifanya mabadiliko machache katika Agano Jipya la RSV, yaliyoorodheshwa katika kiambatisho, kama “full of grace” (“umejaa neema”) katika Luka 1:28 na “brethren” (“ndugu”) kwa ndugu za Yesu, na ilipanga vitabu vya deuterokanoni katika nafasi zao za Kikatoliki. Mwaka 2006 Ignatius Press ilichapisha RSV Second Catholic Edition (RSV-2CE), iliyoondoa “thee” na “thou” za kizamani na kufanya mabadiliko zaidi, kwa sehemu ikizingatia liturujia.

English Standard Version, Catholic Edition (ESV-CE) iliirekebisha ESV, ambayo yenyewe ni marekebisho ya RSV, kwa matumizi ya Kikatoliki. Iliandaliwa chini ya Baraza la Maaskofu Wakatoliki wa India, na Biblia ilitokea huko mwaka 2018; kitabu cha masomo cha India kilichojengwa juu yake kilifuata mwaka 2020. Kisha maaskofu wa Uingereza na Wales na wa Uskoti waliichukua ESV-CE kwa ajili ya kitabu kipya cha masomo, kilichoanza kutumika kuanzia Majilio 2024, kikichukua nafasi ya Jerusalem Bible iliyokuwa imesomwa katika makanisa yao kwa zaidi ya nusu karne. Baadhi walikaribisha maandishi rasmi zaidi; wengine walihuzunika kupoteza maneno yaliyozoeleka ya Jerusalem Bible au walihoji uchaguzi wa tafsiri iliyotengenezwa awali na Waprotestanti wa kiinjili.

Liturgiam authenticam na vitabu vya masomo

Biblia inayosomwa katika Misa si kitabu tu; ni sehemu ya liturujia, na Kanisa Katoliki linaisimamia. Mwaka 2001 Idara ya Ibada ya Kimungu ilitoa mwongozo Liturgiam authenticam, ulioweka kanuni za tafsiri ya liturujia. Ulitaka uaminifu wa karibu kwa maneno ya asili badala ya ufafanuzi huru, mtindo mtakatifu tofauti na mazungumzo ya kila siku, Nova Vulgata, mrithi wa Vulgata ya Kilatini ya jadi, ishauriwe kama msaada, na tahadhari kuhusu mabadiliko ya lugha jumuishi ambayo yangeweza kubadilisha maana ya maandishi.

Mwongozo huo uliathiri tafsiri ya Maandiko pamoja na sala. Tafsiri zililazimika kurekebishwa kabla ya kuidhinishwa kwa vitabu vya masomo, na baadhi ya Biblia zilizopendwa hazikutumiwa katika Misa jinsi zilivyochapishwa. Kitabu cha masomo cha Kanada kilichojengwa juu ya NRSV, kwa mfano, kilihitaji marekebisho kabla ya kuidhinishwa. Mwaka 2017 barua ya Papa Fransisko motu proprio Magnum principium iliyapa mabaraza ya maaskofu wajibu mkubwa zaidi kwa tafsiri za liturujia, ingawa kanuni ya tafsiri aminifu ilibaki.

Matokeo yake ni kwamba Mkatoliki huko Chicago, mwingine huko Toronto na mwingine huko London wanaweza kusikia Kiingereza tofauti kwa namna inayoonekana katika Misa, kila kimoja kikiwa kimeidhinishwa na maaskofu wao.

Vitabu vya deuterokanoni

Kila Biblia ya Kikatoliki ina vitabu saba visivyomo katika Agano la Kale la Kiprotestanti: Tobiti, Yudithi, Hekima, Yoshua bin Sira (Ecclesiasticus), Baruku, 1 Wamakabayo na 2 Wamakabayo, pamoja na matoleo marefu zaidi ya Esta na Danieli. Wakatoliki wanaviita deuterokanoni, “vya kanoni ya pili,” istilahi inayohusu kuamuliwa kwa hadhi yao baadaye, si mamlaka madogo zaidi. Mtaguso wa Trento uliviamua kuwa Maandiko mwaka 1546. Mapokeo ya Kiprotestanti kwa kawaida huviita Apokrifa.

Biblia za Kikatoliki zinachapisha vitabu hivi pamoja na vingine, si katika sehemu ya pekee: Tobiti na Yudithi baada ya Nehemia, Hekima na Yoshua bin Sira baada ya Wimbo Ulio Bora, na Baruku baada ya Maombolezo. Jinsi mapokeo tofauti yanavyovihesabu na kuvipanga kunaelezwa katika Kwa nini baadhi ya Biblia zina vitabu vingi zaidi.

Idhini na maelezo

Biblia za Kikatoliki zinabeba imprimatur, tamko la askofu kwamba kitabu hakina kosa la kimafundisho, na sheria ya kanisa inataka matoleo ya Kikatoliki yawe na maelezo yanayofaa. Hii ni sababu moja kwa nini Biblia za Kikatoliki kwa muda mrefu zimekuwa aina ya Biblia za kujifunzia. Imprimatur si hukumu juu ya ubora au mtindo wa tafsiri, wala haimaanishi kwamba askofu anakubaliana na kila maelezo.

Kulinganisha mapokeo

Open Word Bible si tafsiri ya Kikatoliki, ya Kiprotestanti wala ya Kiyahudi; haitafuti idhini ya kanisa, na inatumia tafsiri zilizopo, zikiwemo zile zilizoelezwa hapa, kwa kulinganisha tu, kamwe si kama msingi wa maneno yake. Inatafsiri Agano Jipya kutoka Agano Jipya la Kigiriki la SBL na Agano la Kale kutoka Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, kwa hiyo Agano la Kale lake kwa sasa linafuata kanoni ya Kiebrania. Pale mstari umesomwa kwa njia tofauti katika mapokeo tofauti, kama Mwanzo 3:15, rekodi ya sababu ya sentensi hiyo inaeleza ushahidi na uamuzi. Rasimu zake zinaandaliwa kwa msaada wa AI na zinabaki bila kukaguliwa mpaka wakaguzi binadamu wanaotajwa kwa majina waziidhinishe. Maandishi yametolewa kwa mali ya umma chini ya CC0.

Vyanzo

  • Metzger, Bruce M. The Bible in Translation: Ancient and English Versions. Grand Rapids: Baker Academic, 2001.
  • Pope, Hugh. English Versions of the Bible. Yamerekebishwa na Sebastian Bullough. St. Louis: B. Herder, 1952.
  • Fogarty, Gerald P. American Catholic Biblical Scholarship: A History from the Early Republic to Vatican II. San Francisco: Harper & Row, 1989.
  • Pio XII. Divino Afflante Spiritu. Waraka wa kitume, 30 Septemba 1943.
  • Mtaguso wa Pili wa Vatikano. Dei Verbum. Katiba ya kidogma kuhusu Ufunuo wa Mungu, 18 Novemba 1965.
  • Idara ya Ibada ya Kimungu na Nidhamu ya Sakramenti. Liturgiam authenticam. Mwongozo, 28 Machi 2001.
  • Fransisko. Magnum principium. Barua ya kitume motu proprio, 3 Septemba 2017.
  • “Preface to the New American Bible, Revised Edition.” Washington, DC: United States Conference of Catholic Bishops, 2011.
  • Wansbrough, Henry, mhariri. The Revised New Jerusalem Bible: Study Edition. London: Darton, Longman and Todd, 2019.
  • Manukuu ya Douay-Rheims (marekebisho ya Challoner) na ya World English Bible, yote mawili mali ya umma, yamebaki kwa Kiingereza; tafsiri zake za Kiswahili ndani ya mabano ni za makala hii yenyewe.