Maswali machache katika tafsiri ya kisasa ya Biblia yamesababisha mabishano mengi kama hili: pale ambapo Kiebrania au Kigiriki kinatumia neno la kiume kwa watu kwa ujumla, Kiingereza kiseme nini?

Swali hili ni jembamba kuliko linavyosikika. Halihusu lugha kuhusu Mungu, ambayo tafsiri zote zinazojadiliwa hapa zinaiacha ya kiume. Linahusu maneno kuhusu binadamu, kama adelphoi ya Kigiriki (“ndugu wa kiume”), anthropos (“mwanamume,” “binadamu”), na mazoea, yanayoshirikiwa na Kigiriki, Kiebrania na Kiingereza cha zamani, ya kutumia “yeye” wa kiume kwa maana ya “mtu yeyote.” Ni pia swali ambalo wataalamu makini na waaminio wamefikia hitimisho zinazopingana.

Kiswahili kinaliona swali hili kwa njia tofauti. Maneno kama “ndugu,” “mtu” na “yeye” hayana jinsia, kwa hiyo tatizo kubwa ni la Kiingereza. Lakini machaguo ambayo Biblia za Kiingereza zimefanya yanaonyesha mambo yanayomkabili kila mtafsiri.

Aina tatu za maneno

Brothers (ndugu wa kiume). Mara nyingi Paulo anawaita wasomaji wake adelphoi. Neno hilo ni wingi wa “ndugu wa kiume,” lakini Kigiriki kilitumia wingi wa kiume kwa makundi yaliyochanganyika, na kamusi za kawaida zinatambua kwamba linaweza kumaanisha “ndugu wa kiume na wa kike.” Barua za Paulo zilisomwa kwa makusanyiko yote, na baadhi ya watu aliowasalimu walikuwa wanawake. American Standard Version inasoma:

I beseech you therefore, brethren, by the mercies of God, to present your bodies a living sacrifice, holy, acceptable to God, which is your spiritual service. (Romans 12:1, ASV)

(Yaani: “Basi nawasihi, ndugu [brethren, neno la kiume], kwa rehema za Mungu, mtoe miili yenu kuwa dhabihu iliyo hai, takatifu, inayokubalika kwa Mungu, ndiyo ibada yenu ya kiroho.” Warumi 12:1.)

Man (mwanamume, mtu). Kigiriki kinatofautisha aner, mwanamume au mume, na anthropos, binadamu, ingawa anthropos ni la kiume kisarufi na linaweza kumrejelea mwanamume. Adam ya Kiebrania vilevile inamaanisha “binadamu” na “wanadamu.” Katika Kiingereza cha zamani, “man” lilifanya kazi hiyohiyo, kama katika “Man shall not live by bread alone” (“Mtu hataishi kwa mkate peke yake”; Mathayo 4:4, World English Bible).

He (yeye wa kiume). Mara nyingi Kigiriki kinasema “mtu yeyote akiwa...” kisha kinaendelea na viwakilishi vya kiume. Kiingereza cha kimapokeo kilifanya vivyo hivyo:

Behold, I stand at the door, and knock: if any man hear my voice, and open the door, I will come in to him, and will sup with him, and he with me. (Revelation 3:20, King James Version)

(Yaani: “Tazama, nasimama mlangoni, nabisha: mtu yeyote [any man] akisikia sauti yangu, na kuufungua mlango, nitaingia kwake, nami nitakula pamoja naye, naye [he] pamoja nami.” Ufunuo 3:20.)

Swali ni kama wasomaji wa Kiingereza wa leo bado wanasikia “brethren,” “man” na “he” kuwa yanawajumuisha wanawake, na kama sivyo, nini kifanyike.

Desturi ya zamani kuliko inavyoonekana

Watafsiri hawakuanza kurekebisha lugha ya jinsia katika karne ya ishirini. Kigiriki cha Mathayo 5:9 kinasema kwamba wapatanishi wataitwa huioi, “wana wa kiume,” wa Mungu. American Standard Version inasema “sons of God” (“wana wa Mungu”); King James Version, karne tatu kabla, tayari ilisema “the children of God” (“watoto wa Mungu”), na World English Bible inasema hivyo pia. Siku zote watafsiri wamelazimika kuamua lini neno la kiume katika lugha moja linatafsiriwa vizuri zaidi kwa neno lisilo na jinsia katika lugha nyingine. Kilichobadilika mwishoni mwa karne ya ishirini ni Kiingereza chenyewe, na ukubwa wa swali.

NRSV na mtazamo jumuishi

Tafsiri kubwa ya kwanza ya kamati kulishughulikia swali hili kwa utaratibu ilikuwa New Revised Standard Version ya mwaka 1989, iliyodhaminiwa na National Council of Churches. Kamati, chini ya uenyekiti wa Bruce Metzger, iliagizwa kuondoa lugha inayoelekea upande wa kiume kuhusu watu pale ambapo asili iliwamaanisha watu wa jinsia zote mbili, kadiri hilo lingeweza kufanywa bila kupotosha vifungu vinavyoakisi hali ya kihistoria ya ulimwengu wa kale.

Kwa vitendo NRSV inatafsiri adelphoi kama “brothers and sisters” (“ndugu wa kiume na wa kike”) pale ambapo kanisa lote linamaanishwa, mara nyingi inatumia “one” au “person” (“mtu”) kwa anthropos, na inaepuka “he” wa jumla, mara nyingi kwa kugeuza umoja kuwa wingi. Zaburi 1 yake inaanza kwa wingi, “Happy are those” (“Heri wale”), ambapo King James Version ina “Blessed is the man” (“Heri mtu yule”). Yohana 14:23 yake inaanza “Those who love me” (“Wale wanaonipenda”) ambapo World English Bible ina “If a man loves me, he will keep my word” (“Mtu akinipenda, atalishika neno langu”). Makanisa mengi makuu ya Kiprotestanti, wataalamu wengi Wakatoliki na sehemu kubwa ya ulimwengu wa kitaaluma walilikaribisha badiliko hilo (ona NRSV na NRSVue).

Wakosoaji waliona gharama ya wingi huo. Zaburi 1 inamweleza mtu mmoja anayesimama mbali na umati; wingi unaifanya picha ya mtu binafsi kuwa hafifu. Zaburi 8:4 inauliza “man” na “the son of man” (“mtu” na “mwana wa mtu”) ni nini, na Waebrania 2:6–9 inainukuu zaburi hiyo na kuihusisha na Yesu. NRSV inaitafsiri zaburi hiyo kama swali kuhusu “human beings” na “mortals” (“binadamu” na “wanaokufa”), na wakosoaji walihoji kwamba hilo lililegeza kiungo ambacho barua kwa Waebrania inakichora. Watetezi walijibu kwamba somo la zaburi yenyewe ni wanadamu, na kwamba hoja ya Waebrania inategemea hilo.

NIVI na Miongozo ya Colorado Springs

New International Version, Biblia ya kiinjili inayouzwa zaidi, ilifuata kwa hatua ya tahadhari. Nchini Uingereza, Hodder & Stoughton ilichapisha NIV Inclusive Language Edition mwaka 1996, iliyotayarishwa na Kamati ya Tafsiri ya Biblia (Committee on Bible Translation) ya NIV. Gazeti la Marekani World liliporipoti mwaka 1997 kwamba marekebisho kama hayo yalipangwa kwa Marekani, dhoruba ilifuata miongoni mwa wainjilisti wa Marekani.

Tarehe 27 Mei 1997, kikundi kilikutana katika makao makuu ya Focus on the Family huko Colorado Springs, wakiwemo wawakilishi wa International Bible Society, iliyomiliki hakimiliki ya NIV, na wa mchapishaji wake, Zondervan. Siku hiyohiyo International Bible Society ilitangaza kwamba ilikuwa imeacha mipango ya mabadiliko yanayohusu jinsia katika matoleo yajayo ya NIV. Kikundi kilitoa kile kilichokuja kujulikana kama Miongozo ya Colorado Springs (Colorado Springs Guidelines), kanuni za lugha ya jinsia katika tafsiri. Zilisema, miongoni mwa mambo mengine, kwamba “he” wa jumla kwa kawaida ubaki, kwamba “man” kwa kawaida litumike kwa jamii ya wanadamu katika vifungu kama Mwanzo 1:26–27, na kwamba umoja usigeuzwe kuwa wingi ili kuepuka viwakilishi vya kiume. Ziliruhusu “anyone” (“mtu yeyote”) kwa tis ya Kigiriki na “person” au “people” (“mtu” au “watu”) pale ambapo neno la asili halina jinsia.

Miongozo hiyo iliungwa mkono sana miongoni mwa wainjilisti wahafidhina, hasa wale wanaohusiana na Council on Biblical Manhood and Womanhood. Wengine walihoji mamlaka yake. Kamati ya Tafsiri ya Biblia haikujiona kuwa imefungwa nayo, na wataalamu wa kiinjili kama D. A. Carson na Mark Strauss waliandika vitabu vinavyoikosoa miongozo hiyo na kutetea tafsiri jumuishi kwa kanuni, ingawa hawakuunga mkono kila mfano.

Mabishano ya TNIV

Mwaka 2002 International Bible Society na Zondervan zilichapisha Agano Jipya la Today’s New International Version, likifuatwa na Biblia kamili mwaka 2005. Ilikubali tafsiri nyingi jumuishi, pamoja na masasisho mengine. Southern Baptist Convention ilipitisha azimio dhidi yake mwaka 2002, na LifeWay, muuza vitabu wa dhehebu hilo, ilikataa kuiuza. Viongozi wa kiinjili karibu mia moja walitia sahihi tamko, lililotolewa kupitia Council on Biblical Manhood and Womanhood, wakisema kwamba hawangeweza kuipendekeza kwa kanisa. Wengine, wakiwemo wataalamu wengi wa Biblia wa kiinjili, waliitetea kuwa sahihi na wazi. Mauzo yalikuwa ya wastani, na mwaka 2009 Zondervan na Biblica zilitangaza kwamba TNIV na NIV ya 1984 zote mbili zingechukuliwa nafasi na NIV moja iliyorekebishwa.

NIV 2011

NIV 2011 ilikuwa jaribio la Kamati ya Tafsiri ya Biblia la kufikia suluhu. Badala ya kutegemea maoni ya wajumbe wake kuhusu Kiingereza, kamati ilifanya kazi na Collins Dictionaries kuchunguza lugha ya jinsia katika hifadhidata ya zaidi ya maneno bilioni nne ya Kiingereza cha kisasa. Iliripoti kwamba “man” na “he” wa jumla vilikuwa vimepungua sana, na kwamba “they” wa umoja (“if anyone... they”) lilikuwa limekuwa la kawaida katika Kiingereza kinachozungumzwa na kinachoandikwa.

Kwa msingi huo NIV 2011 ilibaki na mabadiliko mengi ya TNIV, ikarudisha mengine kwenye maneno ya 1984, na kushughulikia mengine kwa njia tofauti. Inatafsiri adelphoi kama “brothers and sisters” pale ambapo kanisa lote linaambiwa, pamoja na maelezo ya chini mahali neno linapotokea kwa mara ya kwanza katika kitabu, yanayoeleza kwamba neno la Kigiriki linawarejelea waumini, wanaume na wanawake pia. Katika Ufunuo 3:20 inatumia “they” wa umoja: Yesu atakula pamoja na “that person, and they with me” (“mtu huyo, nao pamoja nami”).

Maoni yaligawanyika tena. Council on Biblical Manhood and Womanhood ilihukumu kwamba karibu robo tatu ya tafsiri za jinsia ilizozipinga katika TNIV zilibaki, na Southern Baptist Convention ilipitisha azimio dhidi ya NIV 2011 pia. Wainjilisti wengine waliikaribisha kuwa ya uangalifu na inayosomeka, na inabaki kuwa mojawapo ya Biblia za Kiingereza zinazouzwa zaidi.

ESV na CSB

English Standard Version (2001) kwa sehemu ilikuwa jibu kwa mjadala huu. Dibaji yake inasema kwamba katika lugha ya jinsia inalenga kutafsiri neno kwa neno kile kilicho katika asili. Inabaki na “man” na “he” wa jumla pale ambapo asili ina maumbo yanayolingana, na inatumia “brothers” kwa adelphoi, pamoja na maelezo ya chini yanayoeleza kwamba neno hilo linaweza kuwajumuisha dada. Pale ambapo neno la Kigiriki au la Kiebrania lenyewe halina jinsia, kama tis, inatumia “anyone.” Wanaoiunga mkono wanaona hili kuwa wazi: msomaji anakutana na umbo la maandishi lenyewe na anaweza kulifasiri. Wakosoaji wanahoji kwamba inawaacha wasomaji bila uhakika kama wanawake wamejumuishwa, jambo ambalo wasikilizaji wa asili wasingekuwa nalo.

Christian Standard Bible (2017), ikirekebisha Holman Christian Standard Bible, ilichukua njia ya katikati. Inatumia “brothers and sisters” kwa adelphoi pale ambapo muktadha unaonyesha kwamba wote wawili wanamaanishwa, lakini inabaki na maumbo mengi zaidi ya umoja na “he” wa jumla kuliko NIV 2011. Nayo pia imekosolewa kutoka pande zote mbili: na baadhi kwa kukubali “brothers and sisters,” na wengine kwa kutoenda mbali zaidi.

Warumi 16:7: Yunia

Mstari mmoja unaonyesha jinsi lugha ya jinsia inavyoweza kuhusisha swali la maandishi na la maana, si la mtindo tu. Katika Warumi 16:7 Paulo anawasalimu Androniko na Iounian, ambao ni “mashuhuri” kuhusiana na mitume. Maswali mawili yanazuka.

La kwanza ni jina. Miswada ya mwanzo ya Kigiriki iliandikwa bila alama za lafudhi, na umbo hilo la mtendewa lingeweza kutoka kwa jina la mwanamke Yunia (Junia), lililo la kawaida katika maandishi ya Kilatini yaliyochongwa, au kwa jina la mwanamume Yunias (Junias), ambalo halijapatikana mahali popote. Waandishi Wakristo wa mwanzo, akiwemo Yohana Krisostomo, walilisoma kuwa la mwanamke. Hata hivyo, kuanzia toleo la kumi na tatu la Nestle la mwaka 1927 hadi mwishoni mwa miaka ya 1990, matoleo ya kawaida ya Kigiriki yaliliwekea lafudhi ya kiume, na tafsiri nyingi zilifuata. ASV inasoma “Junias,” kama zinavyosoma Young’s Literal Translation, RSV na NASB 1995. King James Version, World English Bible na Berean Standard Bible zinasoma “Junia”:

Greet Andronicus and Junia, my fellow countrymen and fellow prisoners. They are outstanding among the apostles, and they were in Christ before I was. (Romans 16:7, Berean Standard Bible)

(Yaani: “Wasalimuni Androniko na Yunia, watu wa taifa langu na wafungwa wenzangu. Wao ni mashuhuri miongoni mwa mitume, nao walikuwa ndani ya Kristo kabla yangu.” Warumi 16:7.)

Matoleo ya kawaida ya Kigiriki yalibadili kwenda umbo la kike katika machapisho kuanzia mwaka 1998. Kitabu cha Eldon Jay Epp Junia: The First Woman Apostle (2005) kilifuatilia historia hiyo na kuhoji kwamba umbo la kiume lilitokana zaidi na dhana kuhusu nani angeweza kuwa mtume kuliko ushahidi. Tafsiri nyingi za kisasa, zikiwemo NRSV, NIV 2011, ESV na CSB, sasa zinasoma “Junia.”

Swali la pili ni msemo. Je, unamaanisha kwamba Androniko na Yunia walikuwa mashuhuri miongoni mwa mitume, kwa hiyo wao wenyewe walikuwa mitume kwa maana pana ya wamisionari wasafiri, au kwamba walijulikana sana kwa mitume? Mwaka 2001 Michael Burer na Daniel Wallace walihoji kutokana na matumizi ya Kigiriki kwa ajili ya usomaji wa pili, na ESV ilikubali “well known to the apostles” (“wanajulikana sana kwa mitume”); “noteworthy in the eyes of the apostles” (“mashuhuri machoni pa mitume”) ya CSB inafanana. NRSV (“prominent among the apostles”) na NIV 2011 (“outstanding among the apostles”), zote zikimaanisha “mashuhuri miongoni mwa mitume,” zinachukua mtazamo wa kwanza, kama zinavyofanya World English Bible na Berean Standard Bible. Epp, Linda Belleville na wengine wamehoji kwamba ushahidi unaunga mkono “miongoni mwa.” Kutokubaliana ni kuhusu sarufi na maana, na bado hakujaamuliwa.

Hoja, zikielezwa kwa haki

Wanaopendelea tafsiri jumuishi wanahoji kwamba:

  • Tafsiri inahusu maana, na pale ambapo asili inawajumuisha wanawake, tafsiri ya Kiingereza inayosikika kuwa ya wanaume peke yao si sahihi zaidi, bali ni sahihi kidogo.
  • Kiingereza kimebadilika. Wasomaji wengi, hasa vijana, hawasikii tena “man” au “he” kuwa yanamjumuisha kila mtu.
  • Wasikilizaji wa asili wangeelewa kwamba adelphoi liliwajumuisha wanawake katika kusanyiko, kwa hiyo “brothers and sisters” linazalisha kile walichosikia.

Wanaopendelea tafsiri za kimapokeo wanahoji kwamba:

  • Kugeuza umoja kuwa wingi, au “he” kuwa “you” au “they,” kunaweza kufifisha mkazo wa maandishi juu ya mtu binafsi na jinsi Maandiko yanavyohama kati ya mmoja na wengi.
  • Baadhi ya maumbo ya kiume huenda yanabeba maana, kama katika lugha ya “son of man” (“mwana wa mtu”) ya Zaburi 8 na Waebrania 2, na watafsiri hawapaswi kuondoa sifa ambazo msomaji anaweza kuzifasiri.
  • “He” na “man” wa jumla bado yanaeleweka na wasomaji wengi, na kuyabadilisha kunahatarisha kutafsiri huku ukitazama mitindo ya kitamaduni.

Pande zote mbili zinakubaliana kwamba lugha kuhusu Mungu haipaswi kubadilika, kwamba wanaume na wanawake wanaotajwa kwa majina hawapaswi kubadilishwa, na kwamba pale ambapo asili inamaanisha wanaume waziwazi, Kiingereza kinapaswa kusema hivyo. Kutokubaliana ni kuhusu eneo kubwa lililo katikati.

Jinsi Open Word Bible inavyolishughulikia

Open Word Bible inatenganisha swali la maana na swali la maneno. Pale ambapo maamuzi yake ya maana yanahitimisha kwamba neno linawarejelea wanaume na wanawake pia, Kiingereza kinatoa mpangilio wa msomaji: jumuishi kama chaguo la msingi (“brothers and sisters”), na umbo la kimapokeo (“brothers”) kama chaguo jingine (ona Mipangilio inabadilisha maneno, kamwe si maana). Kiswahili mara nyingi hakiuhitaji mpangilio huu, kwa sababu maneno kama “ndugu” na “watu” tayari yanawahusu wote. Lugha kuhusu Mungu, Kristo na wanaume wanaotajwa kwa majina haiwi kamwe sehemu ya mpangilio. Maswali ya maana, kama jina la Yunia na kama yeye na Androniko walikuwa “miongoni mwa” mitume, si mipangilio; rasimu yake ya Warumi 16:7, iliyotafsiriwa kutoka Agano Jipya la Kigiriki la SBL, inarekodi uchaguzi wake na mbadala pamoja na sababu zake, na maelezo ya chini. Kama rasimu zake zote, hii imetengenezwa kwa msaada wa AI na inasubiri ukaguzi wa wakaguzi binadamu waliotajwa kwa majina.

Vyanzo

  • Carson, D. A. The Inclusive-Language Debate: A Plea for Realism. Grand Rapids: Baker, 1998.
  • Poythress, Vern S., na Wayne A. Grudem. The Gender-Neutral Bible Controversy: Muting the Masculinity of God’s Words. Nashville: Broadman & Holman, 2000.
  • Strauss, Mark L. Distorting Scripture? The Challenge of Bible Translation and Gender Accuracy. Downers Grove: InterVarsity Press, 1998.
  • Epp, Eldon Jay. Junia: The First Woman Apostle. Minneapolis: Fortress Press, 2005.
  • Burer, Michael H., na Daniel B. Wallace. “Was Junia Really an Apostle? A Re-examination of Rom 16.7.” New Testament Studies 47 (2001): 76–91.
  • Committee on Bible Translation. “Updating the New International Version of the Bible: Notes from the Committee on Bible Translation.” 2010.
  • Metzger, Bruce M. “To the Reader.” Dibaji ya New Revised Standard Version. National Council of the Churches of Christ in the USA, 1989.
  • Fee, Gordon D., na Mark L. Strauss. How to Choose a Translation for All Its Worth. Grand Rapids: Zondervan, 2007.
  • Manukuu ya Biblia ni ya World English Bible (mali ya umma), isipokuwa pale makala inaponukuu King James Version, American Standard Version au Berean Standard Bible. Yamebaki kwa Kiingereza kwa sababu maneno yake ndiyo hoja; tafsiri zake za Kiswahili ndani ya mabano ni za makala hii yenyewe.