“Upendo wa Mungu” ni mojawapo ya maneno yanayojulikana zaidi katika Biblia. Pia una utata. Unaweza kumaanisha upendo ambao Mungu anao kwetu, au upendo ambao sisi tunao kwa Mungu. Kwa Kiswahili, kama kwa Kigiriki na kwa Kiingereza (“the love of God”), kiunganishi kidogo “wa” hakisemi ni upi.
Kwa kawaida muktadha unaamua, na wasomaji hawalitambui swali hilo kamwe. Lakini katika idadi ya mistari inayoshangaza ni muhimu, na wasomaji makini wametofautiana. Mfano unaojulikana zaidi ni “imani ya Kristo” katika Wagalatia 2:16, ambao una makala yake wenyewe: Imani katika Kristo, au uaminifu wa Kristo? Makala hii inarudi nyuma kutoka mstari huo mmoja ili kuangalia tatizo pana zaidi, na inaonyesha jinsi Open Word Bible inavyolishughulikia mahali pengine.
Kisa milikishi ni nini
Nomino za Kigiriki hubadilisha viishio vyake ili kuonyesha jinsi zinavyohusiana na sehemu nyingine ya sentensi. Mojawapo ya maumbo hayo ni kisa milikishi (genitive). Kazi yake ya msingi ni kuiunganisha nomino moja na nyingine, na tafsiri mara nyingi huitoa kwa kiunganishi -a (“wa”, “ya”, “la”) au kwa kimilikishi: “nyumba ya baba”, “nyumba yake baba”.
Lakini kisa milikishi kinafanya kazi nyingi, na kiishio kinaonekana vilevile kwa zote. Sarufi zinaorodhesha matumizi kadhaa ya dazeni. Machache kati yake ndiyo muhimu zaidi kwa tafsiri:
- Umiliki: “nyumba ya baba” ni nyumba ambayo baba anaimiliki.
- Mtendaji: “upendo wa Mungu” unaweza kumaanisha Mungu anapenda. Wanasarufi wanakiita hiki kisa milikishi cha mtendaji (subjective genitive): nomino iliyo katika kisa milikishi ndiyo inayotenda tendo.
- Mtendwa: “upendo wa Mungu” unaweza pia kumaanisha mtu anampenda Mungu. Hiki ni kisa milikishi cha mtendwa (objective genitive): nomino iliyo katika kisa milikishi inapokea tendo.
- Chanzo: “kazi ya imani” inaweza kumaanisha kazi inayotoka katika imani.
- Maelezo: “mwili wa utukufu” unaweza kumaanisha mwili wenye utukufu.
Matumizi ya mtendaji na ya mtendwa ndipo tatizo lilipo. Kila mara nomino inapotaja tendo (upendo, imani, hofu, tumaini, maarifa, ushuhuda, uvumilivu) na kufuatwa na kisa milikishi, kisa milikishi hicho kinaweza kumtaja yule anayetenda au yule anayetendewa. Sarufi inaruhusu yote mawili. Muktadha peke yake ndio unaoweza kuchagua.
Upendo wa Mungu: mistari miwili, majibu mawili
Mistari miwili inaonyesha kwamba maneno yaleyale ya Kigiriki yanaweza kumaanisha mambo yanayopingana mahali tofauti.
Katika Warumi 5:5, Paulo anaandika kwamba tumaini halituaibishi, kwa sababu ἡ ἀγάπη τοῦ θεοῦ (hē agapē tou theou), “upendo wa Mungu”, umemiminwa mioyoni mwetu kupitia Roho Mtakatifu. Rekodi inaamua kwamba huu ni upendo wa Mungu kwetu. Sababu yake ni hoja inayouzunguka: mstari wa 8 unasema juu ya upendo wa Mungu kwetu, ulioonyeshwa katika kifo cha Kristo, na tumaini linasimama juu ya upendo huo, si juu ya upendo wetu. Kwa hiyo Linganifu na Rahisi zinasema ni upendo wa nani:
Na tumaini hili halituachi na aibu, kwa maana Mungu ametupa Roho Mtakatifu, na kupitia Roho upendo wake umejaa tele mioyoni mwetu.
Katika Yohana 5:42 Yesu anawaambia wapinzani wake, “Nawajua ninyi, kwamba τὴν ἀγάπην τοῦ θεοῦ hamnao ndani yenu.” Kigiriki ni maneno yaleyale, “upendo wa Mungu”. Lakini hapa rekodi inaamua upande mwingine: unamaanisha upendo wao kwa Mungu. Muktadha unahusu mahali mioyo yao ilipoelekea. Wanapokea utukufu kutoka kwa wao kwa wao na hawautafuti utukufu unaotoka kwa Mungu (5:44). Amri ya kwanza ya Israeli ilikuwa kumpenda BWANA kwa moyo wote (Kumbukumbu la Torati 6:5), na upendo huo ndio ambao Yesu anasema haupo.
Utukufu kutoka kwa watu si kitu ninachokikubali. Lakini nawajua ninyi, na hamna upendo kwa Mungu ndani yenu.
Rekodi ya Yohana 5:42 inaweka maana nyingine katika maelezo ya chini, na inatoa hoja ya haki kuzihusu: ziko karibu. Wale walio na upendo wa Mungu ndani yao wanampenda naye kwa kurudisha (1 Yohana 4:19).
Maneno yaleyale, mielekeo inayopingana. Tafsiri ambayo kila mara ingetafsiri “upendo wa Mungu” kwa njia ileile ingempotosha msomaji katika mojawapo ya mahali hapo pawili.
Muktadha usipokuwa wazi sana: 1 Yohana 2:5
Wakati mwingine muktadha unaegemea upande mmoja bila kulimaliza jambo. Katika 1 Yohana 2:5, Yohana anaandika kwamba yeyote anayelishika neno la Mungu, “ndani yake upendo wa Mungu umefikia lengo lake kwa kweli”.
Rekodi ya mstari huu inauwekea uamuzi wa maana alama ya kutokuwa na uhakika na kuongeza maelezo ya chini. Inaweka ushahidi wazi: barua hii inatumia maneno hayo kwa mielekeo yote miwili, kwa upendo kwa Mungu katika 5:3 na upendo wa Mungu kwetu katika 4:9. Hapa kitenzi kinasema upendo unafikishwa kwenye ukamilifu, kama upendo wa Mungu ulivyo katika 4:12. Kwa hiyo rekodi inapendelea upendo wa Mungu kwetu, ukijitimiza ndani ya wale wanaolishika neno lake. Upendo kwa Mungu, unaoonyeshwa kwa kulishika neno lake (5:3), unabaki kuwa uwezekano, na maelezo ya chini yanasema hivyo. Pendekezo la tatu, aina ya upendo unaotoka kwa Mungu, limeorodheshwa pia kati ya mbadala.
Lakini yeyote anayelishika neno lake, ndani yake upendo wa Mungu umefikia lengo lake kwa kweli.
Linganifu na Rahisi zinabaki na maneno “upendo wa Mungu” bila kufafanua mwelekeo wake zaidi. Pale uamuzi wa maana usipokuwa na uhakika, maneno ya tafsiri hayadai uhakika mkubwa kuliko ule ambao uamuzi unao.
Upendo wa Kristo: 2 Wakorintho 5:14 na Warumi 8:35
“Upendo wa Kristo” unaleta swali lilelile. Katika 2 Wakorintho 5:14 Paulo anaeleza kwa nini yeye na wenzake wanafanya wanayoyafanya: ἡ γὰρ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ συνέχει, “kwa maana upendo wa Kristo unatushika”.
Je, huo ni upendo wa Kristo kwa Paulo, au upendo wa Paulo kwa Kristo? Rekodi inaamua kwa ajili ya upendo wa Kristo, na inatoa sababu zake. Maneno yanayofuata yanasema juu ya Kristo kufa kwa ajili ya wote, na mahali pengine Paulo anasema juu ya “Mwana wa Mungu, aliyenipenda na kujitoa mwenyewe kwa ajili yangu” (Wagalatia 2:20). Inaongeza sharti la haki: upendo wa namna hiyo pia huita upendo wa kurudisha. Usomaji mwingine, upendo wetu kwa Kristo, uko katika maelezo ya chini.
Hapa viwango vitatu vinaonyesha jinsi uamuzi wa maana unavyoweza kutekelezwa kwa maneno tofauti. Halisi inayaacha maneno kama yalivyo: “upendo wa Kristo unatushika”. Linganifu inafanya vivyo hivyo, kwa kuwa katika muktadha huu “upendo wa Kristo” “unaotusukuma” unasomeka kwa kawaida kama upendo wake. Rahisi inaufafanua:
Tunafanya hivi kwa sababu Kristo anatupenda, na upendo wake unatusukuma. Tuna uhakika wa jambo hili: mtu mmoja alikufa kwa ajili ya kila mtu, kwa hiyo kila mtu amekufa.
Uamuzi wa maneno wa Rahisi katika toleo la Kiingereza unaeleza kwa nini: unaifanya wazi maana ya uamuzi, kwamba ni upendo wa Kristo kwao. Rahisi ya Kiswahili inafanya vivyo hivyo, kwa “Kristo anatupenda, na upendo wake unatusukuma”.
Warumi 8:35 inauliza, “Nani atatutenganisha na upendo wa Kristo?” Rekodi inausoma kama upendo wa Kristo kwetu, kwa kuwa mstari wa 37 unasema juu ya “yeye aliyetupenda” na mstari wa 39 juu ya “upendo wa Mungu”. Rahisi tena inasema waziwazi:
Je, kuna kitu chochote kinachoweza kututenganisha na upendo ambao Kristo anao kwetu?
Visa milikishi viwili katika ombi moja: 2 Wathesalonike 3:5
Mistari mingine inaliweka swali hilo mara mbili. Katika 2 Wathesalonike 3:5 Paulo anaomba, “Bwana aielekeze mioyo yenu katika upendo wa Mungu na katika uvumilivu wa Kristo.”
Kila kisa milikishi kinaweza kusomwa kwa njia yoyote. Upendo wa Mungu unaweza kuwa upendo wa Mungu kwao au upendo wao kwa Mungu. Uvumilivu wa Kristo unaweza kuwa uvumilivu ambao Kristo mwenyewe aliuonyesha, au kumngoja kwao kwa subira. Rekodi inauwekea uamuzi alama ya kutokuwa na uhakika na kutoa mbadala katika maelezo ya chini. Uchaguzi wake ni kwamba uwezekano mkubwa Paulo anamaanisha wanavutwa ndani zaidi ya upendo wa Mungu kwao na kushiriki uthabiti ambao Kristo aliuonyesha katika mateso.
Halisi na Linganifu zinabaki na “upendo wa Mungu na uvumilivu wa Kristo”, jambo linaloyaacha maneno yote mawili yakiwa wazi kwa Kiswahili kama yalivyo kwa Kigiriki. Rahisi, inayolenga kusema waziwazi kile ambacho maandishi yanamaanisha, lazima ichague:
Tunaomba kwamba Bwana awasaidie kuelewa zaidi na zaidi jinsi Mungu anavyowapenda, na kuwasaidia kuendelea kuvumilia kwa subira, kama Kristo alivyovumilia.
Katika toleo la Kiingereza, uamuzi wa maneno kwa ajili ya maneno hayo ya Rahisi wenyewe umewekewa alama ya kutokuwa na uhakika, kwa sababu unaeleza maana ambayo uamuzi wa maana unaishikilia kama inayowezekana zaidi tu. Hivi ndivyo mradi unavyoviweka viwango vyake kuwa vya kweli. Maneno yanaweza kuufanya uchaguzi uwe wazi zaidi, lakini hayawezi kuufanya uwe na uhakika zaidi kuliko uamuzi wa maana ulio nyuma yake.
Nani alitoa ufunuo? Ufunuo 1:1
Kitabu cha mwisho cha Biblia kinafunguliwa kwa kisa milikishi: Ἀποκάλυψις Ἰησοῦ Χριστοῦ, “ufunuo wa Yesu Kristo”. Je, Yesu ndiye anayefunua, au ndiye anayefunuliwa?
Rekodi inaamua kwamba kwanza kabisa ni ufunuo unaotoka kwa Yesu Kristo, kwa sababu sehemu iliyobaki ya sentensi inasema jinsi ulivyokuja: Mungu alimpa Yesu, na Yesu akaujulisha kupitia malaika wake kwa Yohana. Lakini rekodi inaongeza kwamba Yesu pia yuko katikati ya kile kinachofunuliwa (1:12–18), na kwamba huenda maneno hayo yanashikilia yote mawili.
Baadhi ya wanasarufi wana jina kwa uwezekano huo wa mwisho. Sarufi ya Kigiriki ya Daniel Wallace inakiita kisa milikishi kamili (plenary genitive): kisa milikishi ambacho ni cha mtendaji na cha mtendwa kwa wakati mmoja, pale ambapo mwandishi anamaanisha yote mawili. Visa milikishi vingi si vya namna hiyo, na wataalamu wanakuwa waangalifu kutumia wazo hilo ili kukwepa uchaguzi mgumu. Lakini katika sentensi kama Ufunuo 1:1, ambapo Yesu ndiye anayeonyesha na pia anayeonyeshwa, linaeleza maandishi vizuri.
Mstari huohuo unaishia kwa maneno mengine yenye utata. Yohana alishuhudia “ushuhuda wa Yesu Kristo”. Huo unaweza kuwa ushuhuda ambao Yesu aliutoa, au ushuhuda kuhusu Yesu ambao waamini wanautoa. Rekodi, ikiwa na alama ya kutokuwa na uhakika na maelezo ya chini, inapendelea ushuhuda ambao Yesu aliutoa, kwa sababu mstari wa 5 unamwita “shahidi mwaminifu”. Inaeleza kwamba hayo mawili yako karibu, kwa kuwa kile ambacho Yesu alishuhudia ndicho ambacho Yohana anakishuhudia, na kwamba maneno hayo yanarudi mara kadhaa katika kitabu. Rahisi ya Kiswahili inasema “ushuhuda ambao Yesu Kristo aliutoa”.
Si mtendaji au mtendwa kila mara
Matumizi ya mtendaji na ya mtendwa ndiyo yanayojulikana zaidi, lakini matumizi mengine pia yanahitaji uangalifu.
Chanzo. Katika 1 Wathesalonike 1:3 Paulo anakumbuka “kazi ya imani na juhudi ya upendo na uvumilivu wa tumaini” wa Wathesalonike. Rekodi inasoma kila kisa milikishi kama kinachotaja chanzo: imani inafanya kazi, upendo unajitaabisha, tumaini linavumilia. Linganifu ya Kiswahili inasema “kazi ambayo imani yenu inafanya, juhudi ambayo upendo wenu unajitwika, na uvumilivu ambao tumaini lenu ... linawapa”, na Rahisi inafafanua zaidi, kama “mambo ambayo imani yenu inawaongoza kufanya, jinsi mnavyofanya kazi kwa bidii kwa sababu mnawapenda wengine, na jinsi mnavyoendelea kuvumilia kwa sababu mna tumaini”.
Maelezo. Wakati mwingine kisa milikishi kinafanya kazi kama kivumishi, mtindo ambao mara nyingi unaakisi Kiebrania, chenye vivumishi vichache na kinachotumia virai vya “wa” badala yake. Katika Luka 16:8, “msimamizi wa udhalimu” ni msimamizi mdanganyifu tu, na rekodi inaliita njia ya Kiebrania ya kusema “dhalimu”. Halisi ya Kiswahili inabaki na “msimamizi wa udhalimu”; Linganifu inasema “msimamizi huyo mdanganyifu”. Katika Wafilipi 3:21, Kristo ataubadilisha “mwili wa unyonge wetu” ili uwe kama “mwili wa utukufu wake”. Linganifu inasema “miili yetu hii ya hali duni” na “mwili wake wenye utukufu”. Maelezo ya chini katika mstari huo yanaeleza kwa nini maneno ya zamani ya Kiingereza, “our vile body” (mwili wetu mbovu), yanapotosha: neno la Kigiriki linamaanisha unyonge, si uovu.
Kuhusu, au na? “Injili ya Yesu Kristo” katika Marko 1:1 inaweza kuwa habari njema ambayo Yesu aliitangaza au habari njema kumhusu. Rekodi inaeleza kwamba yote mawili ni kweli katika Marko, kwa kuwa Yesu anaitangaza habari njema ya Mungu (1:14), lakini mwanzoni mwa hadithi kumhusu, uwezekano mkubwa ni kwamba Yesu ndiye mada yake. Kwa hiyo Linganifu na Rahisi zinasema “kuhusu”, na uamuzi wa maneno wa Kiingereza unatoa sababu: “of” ingeweza kumaanisha lolote kati ya hayo. “Ya” ya Kiswahili ina utata uleule, na Linganifu na Rahisi za Kiswahili pia zinasema “kuhusu”.
Imani, haki na hofu
Baadhi ya maswali muhimu zaidi ya kisa milikishi katika Biblia ni makubwa kiasi cha kuhitaji makala zao wenyewe.
Maneno “imani ya Kristo” katika Wagalatia 2:16, 2:20 na 3:22, Warumi 3:22 na 3:26, na Wafilipi 3:9 yanajadiliwa katika Imani katika Kristo, au uaminifu wa Kristo?, inayoeleza kwa nini Open Word Bible inasoma “imani katika” na kuweka kila mmoja wa maamuzi hayo alama ya kutokuwa na uhakika pamoja na maelezo ya chini.
“Haki ya Mungu” katika Warumi inaleta swali linalohusiana: je, ni sifa ambayo Mungu anayo, hali ambayo Mungu anaitoa, au tendo la Mungu la kuokoa? Ona Haki ya Mungu.
“Kumcha BWANA” (kwa Kiingereza “the fear of the LORD”, hofu ya BWANA) katika Agano la Kale karibu kila mara ni hofu inayoelekezwa kwa Mungu, kisa milikishi cha mtendwa, lakini hofu hiyo ni nini inahitaji maelezo. Ona Kumcha BWANA.
Kwa nini usibaki tu na “wa”?
Msomaji anaweza kuuliza kwa nini tafsiri isibaki tu na “wa” kila mahali na kumwacha msomaji aamue, kama Kigiriki kinavyofanya.
Wakati mwingine hilo ndilo jibu sahihi, na Halisi mara nyingi inafanya hivyo. “Upendo wa Mungu” uko wazi kwa Kiswahili kama ulivyo kwa Kigiriki. Lakini “of” ya Kiingereza, wala “-a” ya Kiswahili, si kilinganishi kamili cha kisa milikishi cha Kigiriki. Katika virai vingi tayari kinaegemea upande mmoja: kwa Kiingereza “the fear of God” kinasikika kama hofu inayoelekezwa kwa Mungu, “the faith of Abraham” kama imani ya Abrahamu mwenyewe, “the work of faith” kama kazi inayofanywa kwa imani. Na mahali pengi, kama “msimamizi wa udhalimu”, kubaki na kiunganishi hicho kunazaa lugha ambayo hakuna mtu angeiandika na wachache wangeielewa.
Kwa hiyo Open Word Bible inakichukulia kila kisa milikishi chenye utata kama uamuzi wa maana. Uamuzi unaeleza maana, unatoa sababu, unataja mbadala, na unauwekea uchaguzi alama ya kutokuwa na uhakika pale ushahidi unapokaribiana. Pale msomaji anapoweza kuuelewa kwa njia nyingine, maelezo ya chini yanatoa usomaji huo. Kisha kila kiwango kinauweka uamuzi katika maneno kwa njia yake: Halisi ikibaki na “wa” pale lugha inapoweza kuubeba, Linganifu ikichagua kirai cha kawaida, Rahisi ikisema waziwazi nani anamtendea nani nini.
Kwa sababu uamuzi ni sehemu ya maana, ni uleule katika kila lugha. Tafsiri ya Kihispania au ya Kiswahili inakabiliwa na swali lilelile, na inalijibu kutokana na uamuzi uleule, kwa maneno yake yenyewe. Mpangilio wa msomaji hauwezi kamwe kuubadilisha, kwa kuwa mipangilio inabadilisha maneno tu. Makala Mipangilio inabadilisha maneno, kamwe si maana inaeleza kanuni hiyo.
Fungua Warumi 5, Yohana 5, 1 Yohana 2 na 2 Wakorintho 5 kuona rekodi.