King James Version ina zaidi ya miaka mia nne, na nchini Marekani, Kanada, Australia na nchi nyingine nyingi mtu yeyote anaweza kuichapisha, kuinukuu, kuirekodi au kuiweka mtandaoni bila kuomba. Ndiyo Biblia ya mali ya umma inayotumika zaidi duniani, na tovuti na programu nyingi za Biblia za bure zimejengwa juu yake.
Katika Ufalme wa Muungano hali ni tofauti. Huko, haki ya kuchapisha Authorized Version (“Toleo Lililoidhinishwa”), kama inavyoitwa kwa kawaida nchini Uingereza, ni ya Taji (the Crown), na inatumiwa na wachapishaji wenye hati za kifalme za upendeleo (letters patent). Biblia nyingi za King James zina tangazo kama hili:
Rights in the Authorized (King James) Version of the Bible are vested in the Crown.
(Yaani: “Haki katika Toleo Lililoidhinishwa (King James) la Biblia zimekabidhiwa kwa Taji.”) Makala hii inaeleza jinsi hilo lilivyotokea, nani anashikilia haki hizo sasa, na zinaleta tofauti gani.
Si hakimiliki, bali mamlaka ya kifalme
Haki za Taji katika King James Version si hakimiliki kwa maana ya kawaida. Hakimiliki inaundwa na sheria ya bunge na inadumu kwa muda maalum. Dai la Taji linategemea mamlaka ya kifalme (royal prerogative): mamlaka ambayo mfalme aliyashikilia kwa haki ya kale, kabla ya Bunge na bila kulitegemea. Kuanzia karne ya kumi na sita wafalme wa Uingereza walidai udhibiti juu ya uchapishaji wa vitabu fulani muhimu kwa kanisa na kwa dola, ikiwemo Biblia, Book of Common Prayer (Kitabu cha Sala za Pamoja) na sheria. Walitoa haki ya kuvichapisha kwa hati za upendeleo (letters patent), barua rasmi za wazi zilizotoa upendeleo.
Bunge lilipopitisha sheria za kisasa za hakimiliki, liliziacha haki hizi za mamlaka ya kifalme kama zilivyo. Sheria ya sasa, Copyright, Designs and Patents Act 1988, inasema katika kifungu cha 171 kwamba hakuna kitu ndani yake kinachoathiri “any right or privilege of the Crown subsisting otherwise than under an enactment” (“haki au upendeleo wowote wa Taji uliopo kwa njia nyingine isiyo sheria ya bunge”). Kwa sababu haki hiyo haitokani na sheria ya hakimiliki, haina tarehe ya kuisha. Haipaswi kuchanganywa na hakimiliki ya Taji (Crown copyright), hakimiliki ya kisheria katika kazi zilizofanywa na maafisa wa serikali, ambayo inaisha.
Kiasi ambacho mamlaka hayo yanafika, na jinsi yangetumika kwa njia mpya za uchapishaji, mara chache sana kama imewahi, kumejaribiwa katika mahakama ya kisasa. Wanasheria walioandika kuhusu jambo hili wanaeleza upeo wake kuwa hauna uhakika. Kwa vitendo unaheshimiwa na wachapishaji na unasimamiwa kwa leseni.
Mchapishaji wa Mfalme
Biblia ya kwanza ya King James ilikuwa “Imprinted at London by Robert Barker, Printer to the Kings most Excellent Maiestie” (“Imechapishwa London na Robert Barker, Mchapishaji wa Mfalme Mtukufu sana”), mwaka 1611 (ona King James Version). Ofisi ya Mchapishaji wa Mfalme (King’s Printer, au Queen’s Printer, kutegemea mtawala) ilibeba hati ya upendeleo ya kuchapisha Biblia nchini Uingereza.
Robert Barker alikuwa amerithi ofisi hiyo kutoka kwa baba yake, Christopher Barker, aliyeipata chini ya Elizabeth I. Hati hiyo ilikuwa na thamani kubwa, kwa sababu kila kanisa la parokia lilihitaji Biblia na Kitabu cha Sala na kaya nyingi zilinunua moja, na iligombaniwa. Barker alikopa sana ili kulipia Biblia ya 1611, akaingia katika migogoro na washirika wake na wafadhili wake, na akakaa miaka yake ya mwisho katika gereza la wadaiwa. Kampuni yake ilichapisha pia “Wicked Bible” (“Biblia Ovu”) maarufu ya mwaka 1631, iliyoacha neno “not” (“usi-“) katika amri ya saba.
Hati hiyo ilibaki kwa familia ya Barker na washirika wao hadi mwaka 1709. Kisha ikapita kwa warithi wa Thomas Newcomb na Henry Hills, na kuanzia mwaka 1710 John Baskett alianza kununua hisa zake, akipata udhibiti kufikia miaka ya 1730. Machapisho ya Baskett yalikuwa mazuri lakini ya kizembe: folio yake ya Oxford ya mwaka 1717 ilichapisha “the parable of the vinegar” (“mfano wa siki”) badala ya “the parable of the vineyard” (“mfano wa shamba la mizabibu”) katika kichwa cha sura, na ikapewa jina la utani “Vinegar Bible” (“Biblia ya Siki”).
Mwaka 1769 Charles Eyre alinunua miaka iliyobaki ya upendeleo wa Baskett, na hati ya mwaka 1799 ilienda kwa George Eyre, Andrew Strahan na John Reeves. Kupitia ushirika huu ofisi hiyo ilipita kwa kampuni ya Eyre & Spottiswoode, iliyoishikilia kuanzia karne ya kumi na tisa hadi mwaka 1990.
Viwanda vyenye upendeleo
Wachapishaji wengine wawili kwa muda mrefu wamekuwa na haki yao wenyewe ya kuchapisha Biblia nchini Uingereza: viwanda vya uchapishaji vya vyuo vikuu vya Cambridge na Oxford, ambavyo mara nyingi huitwa “viwanda vyenye upendeleo” (privileged presses).
Haki ya Cambridge inarudi kwenye hati za upendeleo za Henry VIII za mwaka 1534, zilizokiruhusu chuo kikuu kuchapisha “all manner of books” (“vitabu vya kila aina”). Cambridge haikuanza kuchapisha hadi miaka ya 1580, kwa sehemu kwa sababu Chama cha Wauza Vitabu (Stationers’ Company) cha London, kilicholinda ukiritimba wake wenyewe, kilipinga. Biblia ya kwanza ya Cambridge, toleo la Geneva Bible, ilitoka mwaka 1591, ikichapishwa na John Legate. Matoleo ya Cambridge ya King James Version ya mwaka 1629 na 1638 yalisahihisha makosa mengi ya machapisho ya London.
Haki ya Oxford ilithibitishwa na hati ya Charles I ya mwaka 1636, iliyopatikana kupitia Askofu Mkuu William Laud, aliyekuwa Mkuu wa Chuo Kikuu hicho. Oxford ikawa mchapishaji mkubwa wa Biblia kuanzia mwishoni mwa karne ya kumi na saba, na ilikuwa huko Oxford ambapo Benjamin Blayney alitoa maandishi yaliyorekebishwa ya mwaka 1769 ambayo Biblia nyingi za King James bado zinayafuata.
Kwa sehemu kubwa ya karne ya kumi na saba na ya kumi na nane, Mchapishaji wa Mfalme, vyuo vikuu na Chama cha Wauza Vitabu walibishana na kujadiliana kuhusu nani angeweza kuchapisha nini. Matokeo yake yalikuwa ukiritimba wa pamoja: nchini Uingereza na Wales, ni Mchapishaji wa Mfalme na viwanda viwili vya vyuo vikuu tu vilivyoweza kuchapisha Authorized Version, na bei ya Biblia ilionyesha ukosefu wa ushindani.
Uskoti inafuata njia yake
Uskoti ilikuwa na Mchapishaji wake wa Mfalme kwa ajili ya Uskoti, mwenye hati yake ya Biblia. Katika miaka ya 1830 kampeni dhidi ya ukiritimba wa Biblia, iliyoongozwa nchini Uskoti na mchungaji wa Coldstream Adam Thomson, ilihoji kwamba upendeleo huo uliifanya Biblia iwe ghali kwa maskini. Hati ya Uskoti ilipoisha mwaka 1839, serikali haikuifanya upya kama ukiritimba.
Badala yake, hati mpya za upendeleo ziliunda chombo ambacho kwa kawaida huitwa Bodi ya Biblia (Bible Board), chenye Lord Advocate (Mwanasheria Mkuu wa Uskoti), Solicitor General for Scotland, Msimamizi wa Mkutano Mkuu wa Kanisa la Uskoti na wajumbe wengine. Bodi hiyo haikuchapisha Biblia yenyewe. Iliwapa leseni wachapishaji wa Uskoti kuzichapisha na ikasimamia usahihi wa maandishi yao. Kampuni za Glasgow na Edinburgh, miongoni mwao William Collins wa Glasgow, zikawa wachapishaji wakubwa wa Biblia chini ya mfumo huu, na Biblia za Collins ziliuzwa kote katika ulimwengu unaozungumza Kiingereza. Kuanzia mwaka 1890 utoaji wa leseni wa Bodi ulihusu Biblia, Agano Jipya na Zaburi tu.
Utaratibu wa Uskoti ulionyesha kwamba haki za Taji zingeweza kutumika kulinda maandishi badala ya kuzuia upatikanaji: yeyote mwenye sifa zinazofaa angeweza kupewa leseni, na bei zikashuka.
Nani anashikilia haki leo
Mwaka 1990 Cambridge University Press ilichukua orodha ya Biblia za Eyre & Spottiswoode na, pamoja nayo, ofisi ya Mchapishaji wa Malkia (Queen’s Printer). Charles III alipotawazwa mwaka 2022 cheo kikawa tena Mchapishaji wa Mfalme. Kama mwenye hati ya Taji, Cambridge inasimamia haki za Taji katika Authorized Version nchini Uingereza, Wales na Ireland ya Kaskazini, ikiwapa wachapishaji wengine leseni kwa niaba ya Taji. Oxford University Press inabaki na upendeleo wake yenyewe kama kiwanda cha chuo kikuu. Nchini Uskoti, Bodi ya Biblia inaendelea kutoa leseni za uchapishaji.
Maneno ya kutaja chanzo katika machapisho mengi ya Uingereza yanaonyesha utaratibu huu: manukuu kutoka Authorized Version “reproduced by permission of the Crown’s patentee, Cambridge University Press” (“yamechapishwa kwa ruhusa ya mwenye hati ya Taji, Cambridge University Press”).
Inamaanisha nini kwa vitendo
Kwa wasomaji wengi, haki za Taji hazileti tofauti yoyote. Kunukuu mistari ya King James Version katika mahubiri, insha au kitabu ni desturi ya kawaida kila mahali. Tangazo la ruhusa lililochapishwa na Cambridge limesema kwamba maombi hayahitajiki kwa matumizi ya liturujia ya hadi mistari 500, chini ya kitabu kizima, na kwamba matumizi mengine yapelekwe kwa idara yake ya ruhusa. Masharti ya aina hii yanaweza kubadilika, na yeyote anayepanga chapisho kubwa katika Ufalme wa Muungano anapaswa kuthibitisha hali ya sasa na mwenye hati.
Haki hizo zinawahusu hasa wachapishaji. Kampuni inayotaka kuchapisha na kuuza Biblia kamili ya King James katika Ufalme wa Muungano inahitaji kufanya hivyo chini ya leseni, na ndiyo sababu matoleo ya Uingereza yanamtaja mwenye hati. Wachapishaji walio nje ya Ufalme wa Muungano hawahitaji ruhusa kuchapisha King James Version katika nchi zao, na wamefanya hivyo kwa uhuru kwa karne nyingi. Biblia kamili ya Kiingereza iliyochapishwa na Robert Aitken wa Philadelphia mwaka 1782, ambayo kwa ujumla inahesabiwa kuwa ya kwanza kuchapishwa Amerika, ilitoka baada ya makoloni kujitenga na Uingereza kulikokuwa kumeiweka kando hati ya kifalme; kabla ya hapo, wasomaji wa makoloni walitegemea Biblia zilizoagizwa kutoka Uingereza.
Maswali kadhaa yanabaki wazi. Haijulikani wazi jinsi haki za Taji zingetumika kwa tovuti iliyo ng’ambo inayosomwa nchini Uingereza, wala hasa ni umbo lipi la maandishi zinalohusu: chapisho la 1611, maandishi ya Blayney ya 1769, au yote mawili. Matoleo ya kisasa ya kitaalamu, kama New Cambridge Paragraph Bible ya David Norton (2005), yana hakimiliki yao wenyewe katika kazi yao ya uhariri, mbali kabisa na haki za Taji.
Uhuru wa aina tofauti
Historia ya King James Version inaonyesha kwamba udhibiti juu ya Maandiko unaweza kutumikia malengo tofauti. Upendeleo wa kifalme uliwagharimia wachapishaji, ukayalinda maandishi dhidi ya matoleo ya kizembe (si mara zote kwa mafanikio), na pia ukaziweka bei juu. Mageuzi ya Uskoti yalibaki na usimamizi lakini yakafungua soko.
Open Word Bible inachukua njia tofauti kuelekea uhuru wa matumizi. Badala ya kungoja haki ziishe au kutegemea jinsi mamlaka ya nchi fulani inavyozichukulia, inaweka tafsiri yake, maelezo yake na data yake katika mali ya umma chini ya CC0 tangu mwanzo, ili viweze kuchapishwa na kutumiwa tena katika nchi yoyote bila ruhusa. Inatafsiri kutoka Agano Jipya la Kigiriki la SBL na Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, si kutoka King James Version wala Biblia nyingine yoyote ya Kiingereza, ambazo inazitumia kwa kulinganisha tu. Rasimu zake zimetengenezwa kwa msaada wa AI na zinasubiri ukaguzi wa wakaguzi binadamu waliotajwa kwa majina. Kuhusu jinsi tafsiri nyingine zilivyokuwa huru kutumia, ona Mali ya umma na Biblia huru.
Vyanzo
- Black, M. H. Cambridge University Press, 1584–1984. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
- Campbell, Gordon. Bible: The Story of the King James Version, 1611–2011. Oxford: Oxford University Press, 2010.
- Copyright, Designs and Patents Act 1988 (c. 48), kifungu cha 171. legislation.gov.uk.
- Herbert, A. S. Historical Catalogue of Printed Editions of the English Bible, 1525–1961. London: British and Foreign Bible Society, 1968.
- McKitterick, David. A History of Cambridge University Press. Juzuu 3. Cambridge: Cambridge University Press, 1992–2004.
- Norton, David. A Textual History of the King James Bible. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
- Cambridge University Press. “Royal Connections.” cambridge.org.
- National Library of Scotland. Kumbukumbu za Bible Board (maelezo ya nyaraka). manuscripts.nls.uk.
- Manukuu ya Biblia: makala hii inanukuu matangazo na maandishi ya wachapishaji badala ya mistari ya Biblia; yamebaki kwa Kiingereza, na tafsiri zake za Kiswahili ndani ya mabano ni za makala hii yenyewe. Maandishi ya King James Version yako katika mali ya umma nje ya Ufalme wa Muungano.