Biblia ya Kiebrania ni Biblia ya jumuiya mbili. Kwa Wakristo ni Agano la Kale, linalosomwa pamoja na Agano Jipya. Kwa Wayahudi ni Maandiko yote, yanayoitwa Tanakh, nayo yanasomwa pamoja na mapokeo marefu ya ufafanuzi wa kirabi. Wayahudi wanaozungumza Kiingereza walipotaka Biblia katika lugha yao wenyewe, waliweza kutumia King James Version, na kwa muda mrefu wengi walifanya hivyo. Lakini ilikuwa imetengenezwa na Wakristo, vichwa vya sura zake na baadhi ya tafsiri zake viliakisi usomaji wa Kikristo, na mpangilio wake wa vitabu haukuwa wao. Watafsiri Wayahudi waliazimia kutengeneza Biblia zao wenyewe za Kiingereza.

Makala hii inaeleza tafsiri hizo na kile ambacho kila moja ilikusudia kufanya, na inaangalia kwa haki baadhi ya mistari ambamo tafsiri za Kiyahudi na za Kikristo zinatofautiana.

Umbo la Tanakh

Neno Tanakh limeundwa kwa herufi za mwanzo za sehemu tatu za Biblia ya Kiebrania:

  • Torati (Mafundisho): Mwanzo hadi Kumbukumbu la Torati.
  • Nevi’im (Manabii): Manabii wa Kwanza, yaani Yoshua, Waamuzi, Samweli na Wafalme, na Manabii wa Mwisho, yaani Isaya, Yeremia, Ezekieli na wale Kumi na Wawili.
  • Ketuvim (Maandiko): Zaburi, Mithali, Ayubu, hati-kunjo tano (Wimbo Ulio Bora, Ruthu, Maombolezo, Mhubiri na Esta), Danieli, Ezra–Nehemia na Mambo ya Nyakati.

Vitabu ni vilevile vya Agano la Kale la Kiprotestanti, lakini mpangilio ni tofauti, na hesabu pia ni tofauti: Samweli, Wafalme, Mambo ya Nyakati na Ezra–Nehemia kila kimoja ni kitabu kimoja, na manabii wadogo kumi na wawili ni kitabu kimoja, hivyo vitabu ni ishirini na vinne badala ya thelathini na tisa. Danieli yuko miongoni mwa Maandiko, si Manabii. Agano la Kale la Kikristo, likifuata mapokeo ya Kigiriki, linaishia na ahadi ya Malaki kwamba Eliya atakuja, inayoongoza kwa kawaida hadi Injili. Tanakh kwa kawaida inaishia na Mambo ya Nyakati, na maneno ya mwisho ni amri ya Koreshi inayowaalika waliohamishwa warudi na kujenga upya Hekalu:

Koreshi mfalme wa Uajemi asema hivi: “BWANA, Mungu wa mbingu, amenikabidhi falme zote za nchi, na amenipa agizo la kumjengea nyumba katika Yerusalemu iliyo katika Yuda. Kila mmoja wenu aliye wa watu wake, BWANA Mungu wake awe pamoja naye, na apande aende huko.” (2 Mambo ya Nyakati 36:23)

Namba za mistari pia zinaweza kutofautiana. Biblia za Kiyahudi zinahesabu kichwa cha zaburi kuwa mstari wa 1, kwa hiyo zaburi nyingi ziko mstari mmoja “mbele” ya namba za Kikristo, na Malaki ina sura tatu badala ya nne. (Kuhusu jinsi vitabu vilivyokusanywa, ona Jinsi vitabu vya Agano la Kale vilivyokusanywa.)

Isaac Leeser

Tafsiri ya kwanza kamili ya Kiyahudi ya Biblia kwa Kiingereza huko Amerika ilifanywa na Isaac Leeser, rabi na mhariri huko Philadelphia. Kitabu chake Twenty-Four Books of the Holy Scriptures kilitokea mwaka 1853. Leeser alifanya kazi kwa sehemu kubwa peke yake, kutoka Kiebrania, akishauriana na utaalamu wa Kiyahudi wa Kijerumani na King James Version. Kiingereza chake kilikuwa karibu na Kiebrania na wakati mwingine kigumu, lakini Biblia yake ikawa ya kawaida katika masinagogi na nyumba za Marekani kwa zaidi ya nusu karne. Huko Uingereza, nafasi kama hiyo baadaye ilichukuliwa na marekebisho ya Kiyahudi ya maandishi ya King James na Jewish Family Bible ya Michael Friedländer (1881).

Tafsiri ya JPS ya 1917

Mwaka 1917 Jewish Publication Society (Shirika la Uchapishaji la Kiyahudi) la Amerika, kwa ushirikiano na mashirika mengine ya Kiyahudi, lilichapisha The Holy Scriptures According to the Masoretic Text: A New Translation. Mhariri wake mkuu alikuwa Max Margolis. Watafsiri walitumia Revised Version na King James Version kama mahali pa kuanzia, na matokeo yake yanasomeka kwa mtindo unaofanana sana nazo, yakiwa na “thee” na “thou.” Lakini yalifuata maandishi ya Kimasoreti kote, yalitumia wafafanuzi Wayahudi, na yaliondoa kile ambacho dibaji yake iliona kuwa tafsiri za Kikristo.

Tafsiri ya JPS ya 1917 sasa iko katika mali ya umma, nayo ilikuwa Biblia ya Kiingereza ya Wayahudi wanaozungumza Kiingereza kwa sehemu kubwa ya karne ya ishirini.

New JPS Tanakh

Kufikia miaka ya 1950 JPS iliamua kwamba marekebisho hayatoshi. Chini ya Harry Orlinsky, ambaye pia alikuwa amehudumu katika kamati ya Revised Standard Version, tafsiri mpya ilifanywa moja kwa moja kutoka Kiebrania. The Torah ilitokea mwaka 1962, The Prophets mwaka 1978 na The Writings mwaka 1982, na Tanakh kamili katika juzuu moja mwaka 1985. Kwa kawaida inaitwa NJPS.

NJPS iliachana kwa makusudi na mapokeo ya kutafsiri neno kwa neno. Watafsiri wake walilenga kutoa maana ya kila kifungu kwa Kiingereza cha kisasa cha kawaida, badala ya kulinganisha maneno na miundo ya Kiebrania mmoja mmoja. Kwa mfano, hawakutafsiri kila kiunganishi cha Kiebrania ve- kama “and” (“na”), desturi inayozipa Biblia za zamani mdundo wao wa “And it came to pass” (“Ikawa”). Walitumia wafafanuzi Wayahudi wa Zama za Kati pamoja na isimu ya kisasa, walishika maandishi ya Kimasoreti kwa ukali, na waliweka usomaji mbadala na makiri ya kutokuwa na uhakika katika maelezo ya chini, baadhi yakisema tu kwamba maana ya Kiebrania haina uhakika.

Mwanzo wake unaonyesha njia yake: NJPS inaanza “When God began to create heaven and earth” (“Mungu alipoanza kuumba mbingu na nchi”), ikifuata usomaji wa mstari wa kwanza unaopatikana kwa mfafanuzi wa Zama za Kati Rashi, miongoni mwa wengine, badala ya “In the beginning God created” (“Mwanzoni Mungu aliumba”) wa jadi. (Kuhusu mstari huo, ona “Mwanzoni”: kutafsiri Mwanzo 1:1–2.) Baadhi ya wasomaji wanaiona NJPS kuwa wazi na mpya; wengine wanakosa mdundo wa tafsiri za zamani au wanaona kwamba uchaguzi wake wa lugha ya kawaida wakati mwingine unaamua maswali ambayo Kiebrania kinayaacha wazi.

Everett Fox na Schocken Bible

Everett Fox alichukua njia iliyo kinyume. Kitabu chake Five Books of Moses (1995), juzuu la kwanza la Schocken Bible, na juzuu za baadaye kama The Early Prophets (2014), vinafuata njia ya tafsiri ya Kijerumani ya Martin Buber na Franz Rosenzweig. Kiingereza cha Fox kimeundwa kusomwa kwa sauti: kimepangwa kwa mistari mifupi kufuata mdundo wa Kiebrania, kinabakiza maneno muhimu yanayorudiwa ili msikilizaji asikie miunganiko, na kinahifadhi michezo ya maneno na maumbo ya Kiebrania ya majina kama Moshe na Yaakov. Anaandika jina la Mungu kwa umbo lisilotamkwa. Matokeo yanaweza kusikika ya ajabu kwenye ukurasa, kwa makusudi: Fox anataka msomaji asikie kwamba maandishi ni ya Kiebrania, si ya Kiingereza.

Robert Alter

Mtaalamu wa fasihi Robert Alter alitumia zaidi ya miongo miwili kuitafsiri Biblia yote ya Kiebrania peke yake, akiikamilisha mwaka 2018 katika juzuu tatu pamoja na ufafanuzi. Alter alikosoa kile alichokiita “heresy of explanation” (“uzushi wa kufafanua”) katika tafsiri za kisasa, mwelekeo wa kulainisha ufupi, utata na marudio ya Kiebrania ili kufanya kila kitu kiwe wazi. Alijaribu kuiga ufupi wa nathari ya Kiebrania na usambamba wa ushairi wake, kubakiza “and” yake ya mara kwa mara, na kutumia Kiingereza thabiti kilichoinuliwa kidogo. Wahakiki walisifu sikio lake na maelezo yake; baadhi ya wataalamu wa Kiebrania walihoji tafsiri fulani au walisema kwamba Kiingereza chake wakati mwingine ni cha kizamani zaidi kuliko Kiebrania kilivyokuwa kwa wasomaji wake wa kwanza. Alter anaandika kama mtaalamu wa fasihi badala ya kwa ajili ya jumuiya ya kidini, lakini tafsiri yake inasomwa sana na Wayahudi na wengine.

Tafsiri za Kiorthodoksi: Koren na Stone

Wasomaji Wayahudi wa Kiorthodoksi wana tafsiri zao. Koren Jerusalem Bible, iliyochapishwa Yerusalemu na Koren Publishers, inaweka maandishi ya Kiebrania pamoja na tafsiri ya Kiingereza iliyorekebishwa na Harold Fisch kutoka toleo la Friedländer. Inabaki na Kiingereza cha jadi na rasmi.

Stone Edition Tanach (1996), iliyochapishwa na Mesorah Publications chini ya jina la ArtScroll na kuhaririwa na Nosson Scherman, inatafsiri maandishi kulingana na ufafanuzi wa kirabi wa kale, hasa wa Rashi, pale ufafanuzi huo na maana ya wazi zinapotofautiana. Jinsi inavyoshughulikia Wimbo Ulio Bora ndio mfano unaojulikana zaidi: inakitafsiri kitabu kulingana na usomaji wake wa jadi kama fumbo la upendo kati ya Mungu na Israeli, ikitoa tafsiri halisi zaidi katika ufafanuzi. Wahariri wake waliitetea njia hii kuwa njia pekee aminifu ya kuwasilisha kitabu kwa wasomaji wao. Wakosoaji, wakiwemo wataalamu wengine Wayahudi, wanahoji kwamba tafsiri inapaswa kutoa maana ya wazi kwanza na kuacha ufafanuzi kwa maelezo. Misimamo yote miwili ni madai mazito kuhusu kusudi la tafsiri.

Isaya 7:14

Baadhi ya mistari inasomeka tofauti katika Biblia za Kiyahudi na za Kikristo kwa sababu jumuiya hizo mbili zinaisoma kwa mwanga wa mapokeo tofauti. Maarufu kuliko yote ni Isaya 7:14. Tafsiri ya JPS ya 1917 inasoma:

Therefore the Lord Himself shall give you a sign: behold, the young woman shall conceive, and bear a son, and shall call his name Immanuel.

(Yaani: “Kwa hiyo Bwana Mwenyewe atawapa ishara: tazama, mwanamke kijana atachukua mimba, na kuzaa mwana, naye atampa jina Imanueli.”)

World English Bible, kama tafsiri nyingi za Kikristo, inasoma:

Therefore the Lord himself will give you a sign. Behold, the virgin will conceive, and bear a son, and shall call his name Immanuel.

(Yaani: “Kwa hiyo Bwana mwenyewe atawapa ishara. Tazama, bikira atachukua mimba, na kuzaa mwana, naye atampa jina Imanueli.”)

Neno la Kiebrania ni almah. Watafsiri Wayahudi wanaeleza kwamba linamaanisha mwanamke kijana aliyefikia umri wa kuolewa, kwamba Kiebrania kina neno lingine, betulah, linalohusishwa hasa zaidi na ubikira, na kwamba katika muktadha wake ishara ilitolewa kwa Mfalme Ahazi katika wakati wake mwenyewe. Watafsiri Wakristo wanaeleza kwamba Septuaginta, tafsiri ya Kiyahudi iliyofanywa kabla ya Ukristo, ililitafsiri parthenos, “bikira,” kwamba Mathayo 1:23 inaunukuu kwa umbo hilo, na kwamba almah halitumiki kamwe waziwazi kwa mwanamke aliyeolewa. Pande zote mbili zinasoma Kiebrania kilekile, na tofauti inategemea ni kiasi gani usomaji wa baadaye unapaswa kuiunda tafsiri. Baadhi ya tafsiri za Kikristo, kuanzia RSV, zilitumia “young woman” (“mwanamke kijana”) katika Isaya pamoja na maelezo, jambo lililosababisha mabishano makali (ona Tafsiri za Kiingereza tangu King James).

Zaburi 2:12

Zaburi 2:12 inaonyesha aina nyingine ya kutokubaliana, kuhusu neno lisilo wazi. King James Version inasoma “Kiss the Son, lest he be angry” (“Mbusuni Mwana, asije akakasirika”), na World English Bible:

Give sincere homage to the Son, lest he be angry, and you perish on the way, for his wrath will soon be kindled. Blessed are all those who take refuge in him.

(Yaani: “Mpeni Mwana heshima ya dhati, asije akakasirika, nanyi mkaangamia njiani, kwa maana ghadhabu yake itawaka upesi. Heri wote wanaomkimbilia.”)

Tafsiri ya JPS ya 1917 inasoma:

Do homage in purity, lest He be angry, and ye perish in the way, when suddenly His wrath is kindled. Happy are all they that take refuge in Him.

(Yaani: “Toeni heshima kwa usafi, asije Yeye akakasirika, nanyi mkaangamia njiani, ghadhabu Yake itakapowaka ghafla. Heri wote wanaomkimbilia Yeye.”)

Kifungu ni nashqu-bar. Kitenzi kwa kawaida kinamaanisha “busu,” na kubusu kungeweza kuwa ishara ya heshima. Ugumu uko katika bar. Kwa Kiaramu linamaanisha “mwana,” na ndivyo mapokeo ya Kikristo yalivyolisoma, kwa kuwa zaburi inamtaja mwana wa Mungu mistari michache kabla; lakini katika mstari huo neno la Kiebrania la mwana ni ben, na bar kwa Kiebrania linaweza kumaanisha “safi.” Tafsiri za kale tayari hazikukubaliana: Septuaginta ina “shikeni mafundisho,” na tafsiri ya Yeronimo mwenyewe kutoka Kiebrania ina maneno yanayomaanisha “abuduni kwa usafi.” Tafsiri za kisasa za kila mapokeo zimegawanyika, na nyingi zinaongeza maelezo yanayosema kwamba Kiebrania hakina uhakika. Hapa jibu la uaminifu ni kwamba maandishi ni magumu, na wasomaji wa mapokeo yote mawili wananufaika kwa kuambiwa hivyo.

Kwa nini tofauti hizi ni muhimu

Tafsiri hizi zinaonyesha kwamba watafsiri Wayahudi wametofautiana wao kwa wao kama vile walivyotofautiana na Wakristo: kutoka tafsiri halisi ya Leeser hadi lugha ya kawaida ya NJPS, kutoka mwangwi wa Kiebrania wa Fox hadi Kiingereza cha kifasihi cha Alter, kutoka usomaji wa kirabi wa Stone hadi tafsiri za kitaaluma. Wanachoshiriki ni maandishi ya Kiebrania kama Wamasoreti walivyoyapitisha, na kukataa kuisoma Biblia ya Kiebrania kama utangulizi tu wa kitu kingine.

Open Word Bible inatafsiri Agano la Kale lake kutoka Kodeksi ya Leningrad ya Westminster, mapokeo yaleyale ya Kimasoreti yanayofuatwa na tafsiri za Kiyahudi (ona Wamasoreti: walinzi wa maandiko ya Kiebrania). Pale usomaji wa Kiyahudi na wa Kikristo unapogawanyika, kama katika Isaya 7:14 na Zaburi 2:12, lengo lake ni kuweka kumbukumbu ya ushahidi na uamuzi katika rekodi ya sababu ya kila sentensi, na kueleza maana badala ya kuchagua mapokeo kimyakimya. Rasimu zake zinaandaliwa kwa msaada wa AI na hazijakaguliwa mpaka wakaguzi binadamu wanaotajwa kwa majina waziidhinishe, na tafsiri zilizoelezwa hapa zinatumiwa kwa kulinganisha tu, kamwe si kama msingi wa maneno yake. Imetolewa kwa mali ya umma chini ya CC0.

Vyanzo

  • Leeser, Isaac, mtafsiri. The Twenty-Four Books of the Holy Scriptures. Philadelphia, 1853.
  • The Holy Scriptures According to the Masoretic Text: A New Translation. Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1917. Dibaji.
  • Tanakh: The Holy Scriptures. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1985. Dibaji.
  • Orlinsky, Harry M., mhariri. Notes on the New Translation of the Torah. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1969.
  • Sarna, Jonathan D. JPS: The Americanization of Jewish Culture, 1888–1988. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1989.
  • Greenspoon, Leonard J. Jewish Bible Translations: Personalities, Passions, Politics, Progress. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2020.
  • Fox, Everett, mtafsiri. The Five Books of Moses. The Schocken Bible, juzuu 1. New York: Schocken Books, 1995.
  • Alter, Robert. The Hebrew Bible: A Translation with Commentary. Juzuu 3. New York: W. W. Norton, 2018.
  • Scherman, Nosson, mhariri. Tanach: The Stone Edition. Brooklyn: Mesorah Publications, 1996.
  • Manukuu ya tafsiri ya JPS ya 1917, ya King James Version na ya World English Bible (zote mali ya umma) yamebaki kwa Kiingereza; tafsiri zake za Kiswahili ndani ya mabano ni za makala hii yenyewe. 2 Mambo ya Nyakati 36:23 ni tafsiri halisi ya makala hii yenyewe.