Tháng Năm năm 1521, trên đường về nhà sau Hội nghị Đế quốc ở Worms, nơi ông đã từ chối rút lại các tác phẩm của mình, Martin Luther bị một toán kỵ binh có vũ trang bắt đi. Vụ “bắt cóc” ấy do chính người bảo hộ ông, Tuyển hầu tước Frederick the Wise (Frederick Hiền Minh) xứ Saxony, sắp đặt. Luther được đưa đến Wartburg, một lâu đài trên cao nhìn xuống Eisenach, nơi ông sống cải trang thành “Junker Jörg”, một hiệp sĩ, để râu, và viết.
Tại đó, trong khoảng mười một tuần vào mùa đông năm 1521–22, ông đã dịch toàn bộ Tân Ước từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Đức. Nó trở thành một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhất từng được in bằng tiếng Đức.
Kinh Thánh tiếng Đức trước Luther
Luther không phải là người đem đến cho người Đức bản Kinh Thánh đầu tiên của họ. Nhiều phần của Kinh Thánh đã được dịch sang tiếng Đức từ đầu thời Trung Cổ, và những bản Kinh Thánh tiếng Đức trọn bộ đã được lưu hành dưới dạng bản chép tay trong thế kỷ mười bốn và mười lăm. Bản Kinh Thánh đầu tiên được in bằng bất kỳ ngôn ngữ châu Âu hiện đại nào là một bản Kinh Thánh tiếng Đức do Johann Mentelin in tại Strasbourg năm 1466. Theo một cách đếm phổ biến, đã có mười tám bản Kinh Thánh tiếng Đức trọn bộ được in trước bản Tân Ước của Luther: mười bốn bản bằng tiếng Thượng Đức và bốn bản bằng tiếng Hạ Đức.
Những bản Kinh Thánh trước đó được dịch từ bản Vulgate tiếng La-tinh và dựa trên một bản dịch cũ đã được hiệu đính qua thời gian. Tiếng Đức của chúng thường cứng nhắc, và đến thời Luther thì nghe đã cổ. Các sử gia vẫn tranh luận về mức độ chúng được đọc rộng rãi đến đâu; một số tường thuật Tin Lành cũ ngụ ý rằng trước Luther không ai biết đến Kinh Thánh, điều đó không đúng, trong khi mức độ phổ biến thật sự của các bản trước đó thì khó mà đo lường.
Bản Tân Ước Tháng Chín
Luther dịch từ tiếng Hy Lạp. Ông dùng ấn bản thứ hai (1519) của bản Tân Ước tiếng Hy Lạp của Erasmus, bản in tiếng Hy Lạp song song với bản dịch La-tinh của chính Erasmus (xin xem Từ bản chép tay đến Kinh Thánh in). Ông cũng thông thuộc bản Vulgate, vì đã dùng nó suốt đời mình với tư cách một tu sĩ và một giáo sư.
Trở về Wittenberg, Luther hiệu đính bản dịch cùng đồng sự của mình là Philip Melanchthon, một học giả tiếng Hy Lạp xuất sắc. Bản dịch được xuất bản vào tháng Chín năm 1522, không ghi tên người dịch, và được biết đến với tên Tân Ước Tháng Chín (September Testament). Sách Khải Huyền được minh họa bằng tranh khắc gỗ từ xưởng của Lucas Cranach. Lần in đầu tiên thường được ước tính khoảng ba nghìn bản. Sách bán rất nhanh, và một ấn bản thứ hai có sửa chữa, Tân Ước Tháng Mười Hai (December Testament), ra đời trong vòng ba tháng.
Luther thêm lời tựa cho các sách, và những lời tựa này là một phần của những gì người đọc nhận được. Lời tựa nổi tiếng nhất, lời tựa cho sách Rô-ma, đã trở thành một tác phẩm kinh điển của giáo huấn Tin Lành. Gây tranh cãi hơn, trong các lời tựa năm 1522, ông xếp hạng các sách Tân Ước theo mức độ chúng rao giảng Đấng Christ rõ ràng đến đâu, và nổi tiếng với việc gọi thư Gia-cơ là “một thư bằng rơm” so với những sách như Giăng và Rô-ma. Ông đặt Hê-bơ-rơ, Gia-cơ, Giu-đe và Khải Huyền ở cuối bản Tân Ước của mình. Các ấn bản về sau bỏ đi lời nhận xét về “rơm”, dù thứ tự ấy vẫn được giữ.
Trọn bộ Kinh Thánh, 1534
Cựu Ước mất nhiều thời gian hơn. Luther xuất bản nó từng phần từ năm 1523 trở đi, dịch từ bản văn tiếng Hê-bơ-rơ. Để làm việc này, ông dựa vào một nhóm đồng sự ở Wittenberg, gồm Melanchthon, giáo sư tiếng Hê-bơ-rơ Matthäus Aurogallus, mục sư Johannes Bugenhagen, và những người khác như Caspar Cruciger và Justus Jonas, với Georg Rörer làm người hiệu đính. Họ gặp nhau đều đặn để đi qua bản văn từng câu một. Về sau Luther viết rằng họ thường mất hai, ba hay bốn tuần để tìm một chữ duy nhất, và rằng với sách Gióp, ông, Melanchthon và Aurogallus đôi khi chỉ làm được vỏn vẹn ba dòng trong bốn ngày. Ông nói, những người đọc giờ đây lướt qua bản văn là đang bước trên một tấm ván đã bào nhẵn, và không bao giờ thấy những tảng đá mà các dịch giả đã đổ mồ hôi để dọn khỏi con đường.
Trọn bộ Kinh Thánh được xuất bản năm 1534 bởi thợ in Hans Lufft ở Wittenberg. Luther đặt các sách Ngụy Kinh (Apocrypha) trong một phần riêng giữa hai Giao Ước, mô tả chúng là không ngang hàng với Kinh Thánh thánh nhưng hữu ích và tốt để đọc. Ông tiếp tục hiệu đính bản dịch trong suốt phần đời còn lại. Từ năm 1539 đến 1541, nhóm của ông lại đi qua toàn bộ Kinh Thánh một lần nữa, và Georg Rörer ghi biên bản các buổi làm việc, trong đó ghi lại những cuộc thảo luận của họ về các đoạn văn cụ thể. Ấn bản cuối cùng mà Luther giám sát ra đời năm 1545, một năm trước khi ông qua đời.
“Hãy nhìn vào miệng họ”
Năm 1530, trong lúc chờ đợi ở lâu đài Coburg suốt thời gian diễn ra Hội nghị Augsburg, Luther viết một cuốn sách ngắn để biện hộ cho bản dịch của mình, Sendbrief vom Dolmetschen, tức Thư ngỏ về việc dịch thuật. Nó mạnh mẽ, thường thô lỗ với những người chống đối ông, và đầy sự khôn ngoan thực tiễn.
Luther lập luận rằng người dịch không được hỏi những con chữ La-tinh xem phải nói tiếng Đức thế nào. Thay vào đó, ông viết, phải hỏi die mutter jhm hause, die kinder auff der gassen, den gemeinen man auff dem marckt, “người mẹ trong nhà, lũ trẻ ngoài phố, người dân thường ngoài chợ” (theo chính tả năm 1530), và nhìn vào miệng họ để nghe họ nói thế nào. Một trong những ví dụ của ông là lời của Đức Giê-xu:
Vì từ sự dư dật của lòng mà miệng nói ra. (Ma-thi-ơ 12:34)
Luther nói rằng một bản dịch tiếng Đức theo sát từng chữ sẽ nghe rất lạ, như thể tấm lòng có quá nhiều một thứ gì đó. Thay vào đó, một người Đức sẽ nói đại loại như Wes das Herz voll ist, des gehet der Mund über: “khi lòng đầy thì miệng tràn ra.” Tương tự, với lời chào của thiên sứ dành cho Ma-ri (Lu-ca 1:28), ông phản đối rằng một bản dịch sát chữ của cụm từ La-tinh “đầy ân sủng” sẽ khiến người Đức nghĩ đến một thùng đầy bia hay một túi đầy tiền. Năm 1522, ông đã in chữ holdselige, “người được ưu ái”. Ông nói, nếu nghe theo đôi tai của chính mình, ông đã viết đại loại như “Đức Chúa Trời chào cô, Ma-ri thân mến”, tức là điều thiên sứ sẽ nói nếu nói bằng tiếng Đức. Không phải người đọc nào cũng bị lập luận của ông thuyết phục: như các nhà biên tập bức thư ở Oxford chỉ ra, chính Luther đã gọi Đức Giê-xu là “đầy ân điển” ở Giăng 1:14.
Các bản ghi của Open Word Bible cho những câu này đối diện với cùng hai câu hỏi ấy. Ở Lu-ca 1:28, một quyết định về ý nghĩa ghi nhận rằng động từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là ban ơn, tỏ lòng ưu ái, và rằng cụm “đầy ân sủng” của bản Vulgate không phải là điều tiếng Hy Lạp nói. Cấp độ Cân bằng viết:
Thiên sứ đến với cô và nói: “Chào cô! Đức Chúa Trời đã ban ân điển cho cô. Chúa ở cùng cô.”
Ở Ma-thi-ơ 12:34, cấp độ Sát nghĩa giữ hình ảnh tấm lòng tràn đầy, còn cấp độ Dễ đọc làm điều Luther đã làm và nói ý nghĩa bằng những lời thông thường:
Những gì người ta nói cho thấy điều có trong lòng họ.
Luther không phải lúc nào cũng dịch thoát. Ông nói rằng ở chỗ nào một đoạn văn tùy thuộc vào chính xác từng chữ, ông đã giữ đúng các chữ ấy, dù phải trả giá bằng sự trôi chảy. Phương pháp của ông là sự cân bằng giữa trung thành với nguyên bản và tiếng Đức tự nhiên, một cuộc tranh luận được trình bày trong bài Dịch từng chữ hay dịch theo ý?.
Chữ “chỉ”
Thư ngỏ phần lớn là lời đáp cho một lời chỉ trích. Ở Rô-ma 3:28, Luther đã dịch lời Phao-lô nói rằng một người được xưng công chính bởi đức tin, không bởi việc làm theo luật pháp, thành được xưng công chính allein durch den Glauben, “chỉ bởi đức tin mà thôi”. Bản World English Bible, bám sát tiếng Hy Lạp hơn, viết:
Vậy chúng tôi khẳng định rằng một người được xưng công chính bởi đức tin, không cần đến việc làm theo luật pháp. (Rô-ma 3:28)
Chữ “chỉ” (allein) không có trong tiếng Hy Lạp, và những người chỉ trích Công giáo nói rằng Luther đã thêm nó vào để hỗ trợ giáo lý của mình. Luther đáp rằng ông biết rất rõ chữ ấy không có trong bản văn, nhưng cách nói của tiếng Đức đòi hỏi chữ “chỉ” khi khẳng định một điều và loại trừ một điều khác, và rằng nó diễn đạt đúng ý của Phao-lô. Ông cũng chỉ ra rằng các tác giả Cơ Đốc thời trước đã từng nói về sự xưng công chính chỉ bởi đức tin, một điểm về sau được học giả Công giáo Joseph Fitzmyer ghi lại chi tiết; trong bài chú giải sách Rô-ma của mình, ông liệt kê những cách dùng như vậy từ hội thánh đầu tiên và thời Trung Cổ.
Cuộc tranh luận này có hai phía đáng được trình bày công bằng. Những người bênh vực Luther lập luận rằng chữ ấy chỉ nói ra rõ ràng điều mà cụm “không cần đến việc làm” đã ngụ ý. Những người chỉ trích ông đáp rằng một bản dịch không nên thêm vào một chữ giải quyết một câu hỏi giáo lý đang bị tranh cãi, và rằng “chỉ bởi đức tin” theo nghĩa của các cuộc tranh luận thời Cải Chánh chính là điều đang bị tranh cãi. Nhiều bản dịch hiện đại, cả Tin Lành lẫn Công giáo, dịch câu này mà không có chữ “chỉ”, để việc giải nghĩa như thế cho các ghi chú và các sách chú giải. Open Word Bible cũng làm như vậy ở cả ba cấp độ. Thay vào đó, cấp độ Dễ đọc trình bày sự tương phản một cách đầy đủ:
Chúng ta biết chắc điều này: Đức Chúa Trời công nhận một người là công chính qua đức tin, không phải vì người ấy đã làm những gì luật pháp dạy.
Kinh Thánh và tiếng Đức
Bản Kinh Thánh của Luther có ảnh hưởng to lớn đối với tiếng Đức. Nước Đức thế kỷ mười sáu có nhiều phương ngữ, và Luther chọn một dạng tiếng Đức dựa trên ngôn ngữ của văn phòng hành chính xứ Saxony, thứ mà ông nói là được hiểu khắp cả miền bắc lẫn miền nam nước Đức. Nhờ tầm phổ biến rộng rãi của bản Kinh Thánh, các sách giáo lý vấn đáp và các bài thánh ca của ông, nhiều chữ và cụm từ của ông đã đi vào tiếng Đức thông dụng. Người ta cho rằng ông đã tạo ra những chữ như Feuereifer (“nhiệt tâm nồng cháy”) và Lückenbüßer (“kẻ lấp chỗ trống”), và bản Kinh Thánh của ông đã làm cho quen thuộc những câu nói có từ trước nhưng ít người biết, như ném ngọc trai cho heo (Ma-thi-ơ 7:6).
Ngày nay các sử gia khuyên không nên nói rằng Luther đã “tạo ra” tiếng Đức hiện đại. Tiếng Đức chuẩn phát triển qua nhiều thế kỷ, thông qua các thợ in, các văn phòng hành chính, các trường học và nhiều tác giả khác. Nhưng bản Kinh Thánh của ông là một trong những ảnh hưởng đơn lẻ quan trọng nhất đối với nó.
Bản Kinh Thánh ấy cũng lan truyền nhanh chóng. Những tuyên bố thời bấy giờ và các ước tính hiện đại khác nhau, nhưng các sử gia đồng ý rằng hàng trăm nghìn bản Kinh Thánh và Tân Ước của Luther, trọn bộ hoặc từng phần, đã được in ra khi ông còn sống, khiến chúng trở thành những cuốn sách bán chạy nhất thời đại ấy.
Những bản Kinh Thánh tiếng Đức khác
Bản của Luther không phải là bản Kinh Thánh tiếng Đức duy nhất của thời Cải Chánh. Tại Zurich, một bản Kinh Thánh trọn bộ được thợ in Christoph Froschauer xuất bản năm 1531, ba năm trước bản của Luther, do các đồng sự của Huldrych Zwingli dịch và có dựa một phần vào công trình của Luther. Các học giả Công giáo cũng làm ra những bản dịch của riêng họ: Hieronymus Emser xuất bản một bản Tân Ước năm 1527 sửa lại bản văn của Luther nhưng giữ phần lớn cách diễn đạt của nó, và tiếp theo là những bản Kinh Thánh Công giáo trọn bộ của Johann Dietenberger (1534) và Johann Eck (1537).
Bản Kinh Thánh của Luther, đã được hiệu đính nhiều lần, ngày nay vẫn được dùng trong các hội thánh Tin Lành ở Đức. Lần hiệu đính chính thức gần đây nhất, Lutherbibel 2017, ra mắt vào tháng Mười năm 2016 nhân dịp kỷ niệm năm trăm năm cuộc Cải Chánh. Khoảng bảy mươi nhà thần học đã dành hơn năm năm cho nó, và theo một cách đếm, đã thay đổi gần mười hai nghìn trong khoảng ba mươi mốt nghìn câu của nó. Một số thay đổi làm cho bản văn chính xác hơn; những thay đổi khác quay lại với chính lời của Luther ở những chỗ mà các nhà hiệu đính trước đó đã hiện đại hóa, như chữ selig (“được cứu, có phước”) ở Rô-ma 10:10. Bản của Luther cũng ảnh hưởng đến các bản dịch khác, kể cả bản Tân Ước tiếng Anh của William Tyndale (xin xem William Tyndale và Tân Ước tiếng Anh). Chẳng hạn, chữ “mercy seat” (“ngai thương xót”) mà Tyndale dùng cho nắp hòm giao ước có lẽ được lấy mẫu từ chữ Gnadenstuhl của Luther, “ngai ân điển”.
Trình bày lý lẽ
Thư ngỏ về việc dịch thuật có giá trị chính vì Luther đã tự giải thích. Những người đọc không đồng ý có thể thấy lý do của ông và tranh luận với chúng. Biên bản của Rörer về các buổi hiệu đính cũng lưu giữ một phần lý lẽ của nhóm. Phần lớn các bản dịch từ đó đến nay đưa ra ít hơn nhiều.
Open Word Bible cố gắng biến kiểu giải thích ấy thành việc thường lệ. Mỗi câu văn đều mang một bản ghi các quyết định đã được đưa ra khi dịch nó, kèm theo các phương án đã được cân nhắc và lý do của lựa chọn. Một cách dịch gây tranh cãi, như có nên thêm một chữ như “chỉ” hay không, chính là loại quyết định mà một bản ghi như thế nhằm đưa ra ánh sáng. Dự án dịch từ tiếng Hê-bơ-rơ và tiếng Hy Lạp, phát hành mọi thứ theo giấy phép CC0, và được AI hỗ trợ; chưa có phần nào trong bản văn của nó được những người duyệt có danh tính chấp thuận. Xin xem Trình bày cách chúng tôi làm việc.
Nguồn tham khảo
- Jones, Howard, and Henrike Lähnemann, eds. Martin Luther: Ein Sendbrief vom Dolmetschen und Fürbitte der Heiligen / An Open Letter on Translating and the Intercession of Saints. 2nd ed. Treasures of the Taylorian: Reformation Pamphlets 5. Oxford: Taylor Institution Library, 2022.
- Luther, Martin. “On Translating: An Open Letter” (1530). Translated by Charles M. Jacobs, revised by E. Theodore Bachmann. In Luther’s Works, vol. 35, Word and Sacrament I. Philadelphia: Muhlenberg Press, 1960.
- Seely, David Rolph. “William Tyndale and the Language of At-one-ment.” In The King James Bible and the Restoration, edited by Kent P. Jackson. Provo, UT: Religious Studies Center, Brigham Young University, 2011.
- Bluhm, Heinz. Martin Luther: Creative Translator. St. Louis: Concordia, 1965.
- Brecht, Martin. Martin Luther: Shaping and Defining the Reformation, 1521–1532. Translated by James L. Schaaf. Minneapolis: Fortress Press, 1990.
- Cameron, Euan, ed. The New Cambridge History of the Bible. Vol. 3, From 1450 to 1750. Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
- Fitzmyer, Joseph A. Romans: A New Translation with Introduction and Commentary. Anchor Bible 33. New York: Doubleday, 1993.
- Pettegree, Andrew. Brand Luther: 1517, Printing, and the Making of the Reformation. New York: Penguin Press, 2015.
- Roper, Lyndal. Martin Luther: Renegade and Prophet. London: Bodley Head, 2016.
- Die Bibel nach Martin Luthers Übersetzung, revidiert 2017. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2016.
- Volz, Hans. Martin Luthers deutsche Bibel: Entstehung und Geschichte der Lutherbibel. Hamburg: Wittig, 1978.
- Các câu Kinh Thánh được dịch từ bản World English Bible (phạm vi công cộng), trừ những chỗ bài viết trích một bản dịch lịch sử hoặc đưa ra bản dịch sát nghĩa riêng; các chữ tiếng Đức lịch sử được giữ nguyên dạng, kèm bản dịch.