Trong khoảng hai trăm năm mươi năm sau năm 1611, trên thực tế các tín hữu Tin Lành nói tiếng Anh chỉ có một bản Kinh Thánh: bản King James (xin xem Bản King James). Người Công giáo nói tiếng Anh có một bản khác, bản Douay-Rheims, được Giám mục Richard Challoner hiệu đính vào thập niên 1740 và 1750. Có những bản dịch cá nhân ra đời, nhưng không bản nào gần thay thế được chúng.

Ngày nay có hàng chục bản Kinh Thánh tiếng Anh trọn bộ được dùng phổ biến và hàng trăm bản dịch toàn bộ hay từng phần Kinh Thánh. Bài này giải thích điều đó đã xảy ra như thế nào, và mô tả các bản dịch chính một cách công bằng, theo điều mà mỗi bản đặt ra để làm. Bài không trích dẫn các bản ấy, vì phần lớn đều có bản quyền.

Vì sao phải hiệu đính bản King James?

Đến thế kỷ mười chín, ba sức ép đang dồn lại.

Sức ép thứ nhất là bản văn. Tân Ước King James được dịch từ bản văn tiếng Hy Lạp in vào thế kỷ mười sáu, về sau được gọi là Bản văn Được Tiếp nhận (Received Text), vốn dựa trên một ít bản chép tay muộn. Từ đó, các học giả đã tìm thấy những bản chép tay cổ hơn nhiều, trong đó có Codex Sinaiticus, được Tischendorf công bố năm 1862, và Codex Vaticanus (xin xem Codex Sinaiticus và Codex Vaticanus). Một bản dịch mới sẽ cần một bản văn tiếng Hy Lạp mới.

Sức ép thứ hai là kiến thức về ngôn ngữ. Việc nghiên cứu tiếng Hê-bơ-rơ và tiếng Hy Lạp đã tiến bộ, và một số đoạn mà các dịch giả năm 1611 đã hiểu sai nay có thể được dịch chính xác hơn.

Sức ép thứ ba là chính tiếng Anh. Một số từ đã đổi nghĩa. Trong 1 Tê-sa-lô-ni-ca 4:15, bản King James nói rằng những người còn sống “shall not prevent them which are asleep”; khi ấy “prevent” có nghĩa là “đi trước”, và bản World English Bible nói “will in no way precede” (“chắc chắn sẽ không đi trước” những người đã ngủ). Trong Rô-ma 1:13, Phao-lô nói rằng ông “was let hitherto”, nghĩa là cho đến nay ông đã bị ngăn trở, và bản World English Bible diễn đạt đúng như vậy. Một người đọc năm 1611 hiểu cả hai. Một người đọc năm 1850 thì dễ hiểu ngược lại: với họ, “prevent” có nghĩa là “ngăn cản”, còn “let” có nghĩa là “để cho”.

Revised Version và American Standard

Năm 1870, Hội nghị Giáo phận Canterbury cho phép hiệu đính bản King James. Các học giả Anh, trong đó có B. F. Westcott và F. J. A. Hort, làm việc cùng một ủy ban Hoa Kỳ. Tân Ước của Revised Version ra mắt năm 1881 và Cựu Ước năm 1885. Tân Ước bán được với số lượng khổng lồ khi vừa xuất bản, và các tờ báo ở Chicago đã in trọn bộ.

Những người hiệu đính được yêu cầu thay đổi càng ít càng tốt, nhưng bản văn tiếng Hy Lạp của họ, gần với bản của Westcott và Hort, khác với Bản văn Được Tiếp nhận ở hàng nghìn chỗ, phần lớn là nhỏ. Tiếng Anh của họ cũng rất sát chữ; họ cố gắng dịch cùng một từ tiếng Hy Lạp bằng cùng một từ tiếng Anh ở bất cứ chỗ nào có thể. Nhiều người đọc thấy kết quả chính xác nhưng cứng nhắc, và bản King James vẫn là Kinh Thánh của phần lớn các hội thánh.

Những ưu tiên của ủy ban Hoa Kỳ mà phía Anh không chấp nhận đã được đưa vào American Standard Version năm 1901. Cùng với những thay đổi khác, bản này dịch danh của Đức Chúa Trời trong Cựu Ước là “Jehovah” (Giê-hô-va). ASV được các học giả khâm phục vì sự chính xác, và nay thuộc phạm vi công cộng.

Những khám phá mới

Những thập niên sau năm 1881 lại làm thay đổi ngành nghiên cứu Kinh Thánh. Hàng nghìn văn bản giấy cói được tìm thấy ở Ai Cập, nhiều văn bản ở Oxyrhynchus, cho thấy tiếng Hy Lạp của Tân Ước phần lớn là tiếng Hy Lạp nói thông thường của thời ấy, chứ không phải một thứ “tiếng Hy Lạp của Đức Thánh Linh” đặc biệt như một số người từng nghĩ. Những học giả như Adolf Deissmann lập luận rằng vì thế Tân Ước nên được dịch sang lời nói thông thường hiện đại. Những bản giấy cói Tân Ước sớm, các bản giấy cói Chester Beatty vào thập niên 1930 và các bản giấy cói Bodmer vào thập niên 1950, đã đẩy bằng chứng bản chép tay lùi xa hơn nữa (xin xem Những bản giấy cói Tân Ước sớm nhất). Năm 1947, các cuộn sách Biển Chết được phát hiện.

Các dịch giả cá nhân đã đáp ứng. James Moffatt, Edgar Goodspeed và những người khác đã làm ra những bản dịch sinh động bằng ngôn ngữ hiện đại vào đầu thế kỷ hai mươi, dọn đường cho những bản dịch do ủy ban thực hiện sau đó.

Revised Standard Version và những người phê bình

Revised Standard Version, một bản hiệu đính của ASV do tổ chức về sau trở thành Hội đồng Quốc gia các Giáo hội ở Hoa Kỳ bảo trợ, ra mắt năm 1946 (Tân Ước) và năm 1952 (trọn bộ Kinh Thánh). Bản này nhắm đến việc giữ truyền thống King James trong khi sử dụng nghiên cứu hiện đại và tiếng Anh rõ ràng hơn.

Nó gây ra tranh cãi gay gắt. Cuộc tranh luận nổi tiếng nhất liên quan đến Ê-sai 7:14. Bản King James, theo sau Ma-thi-ơ 1:23, đọc là “a virgin shall conceive” (“một trinh nữ sẽ thụ thai”). RSV dịch chữ Hê-bơ-rơ almah là “young woman” (“người phụ nữ trẻ”), với lý do rằng từ Hê-bơ-rơ này có nghĩa là một phụ nữ trẻ đến tuổi lấy chồng và tự nó không nói rõ về sự đồng trinh, trong khi vẫn giữ chữ “virgin” (“trinh nữ”) trong Ma-thi-ơ, nơi từ Hy Lạp có nói rõ điều ấy. Nhiều tín hữu Tin Lành bảo thủ xem đây là một cuộc tấn công vào sự giáng sinh bởi trinh nữ, và năm 1952, một mục sư Báp-tít ở Rocky Mount, North Carolina, đã đốt một cuốn RSV trong một buổi nhóm tối Chủ nhật. Những người bênh vực đáp rằng bản dịch theo đúng tiếng Hê-bơ-rơ và cách Ma-thi-ơ dùng câu này vẫn không bị động đến. Ngược lại, bản World English Bible đọc là:

Behold, the virgin will conceive, and bear a son, and shall call his name Immanuel. (Isaiah 7:14)

(“Này, người trinh nữ sẽ thụ thai, sinh một con trai, và sẽ đặt tên con là Em-ma-nu-ên.”)

Cuộc tranh luận cho thấy một quyết định dịch thuật duy nhất có thể mang sức nặng lớn đến mức nào, và vì sao việc cho người đọc thấy lý do của quyết định ấy là hữu ích.

Dù vậy, RSV đã trở thành Kinh Thánh chuẩn của nhiều hội thánh thuộc các hệ phái chính lưu, và tiếp theo đó là một ấn bản Công giáo (1965–66) và một “Kinh Thánh Chung” (Common Bible) đại kết (1973). Bản kế tục nó, New Revised Standard Version (1989), dùng “ngôn ngữ bao hàm” khi nói về con người ở những chỗ nguyên bản muốn nói đến cả nam lẫn nữ, một quyết định được một số người hoan nghênh và bị những người khác phê bình. Một ấn bản cập nhật ra mắt năm 2021.

Những bản dịch mới, không phải bản hiệu đính

Trong khi đó, những người khác quyết định bắt đầu lại từ đầu thay vì hiệu đính bản King James.

  • New English Bible (Tân Ước năm 1961, trọn bộ năm 1970) được các giáo hội lớn ở Anh bảo trợ và nhắm đến một thứ tiếng Anh Anh quốc tươi mới, đương đại. Nó được hiệu đính thành Revised English Bible năm 1989.
  • Sau khi thông điệp Divino Afflante Spiritu (1943) của Giáo hoàng Piô XII khuyến khích việc dịch từ nguyên ngữ, các học giả Công giáo đã làm ra Jerusalem Bible (1966), dựa trên bản tiếng Pháp Bible de Jérusalem, và bản New American Bible của Hoa Kỳ (1970). Cả hai đều đã được hiệu đính từ đó.
  • Good News Bible, có Tân Ước ra mắt năm 1966 với tên Good News for Modern Man và trọn bộ Kinh Thánh năm 1976, được Thánh Kinh Hội Hoa Kỳ (American Bible Society) làm ra theo các nguyên tắc dịch theo ý nghĩa của Eugene Nida, bằng tiếng Anh đơn giản cho đông đảo người đọc.

Các bản dịch Tin Lành thuần túy (evangelical)

Các tín hữu Tin Lành thuần túy, nhiều người trong số họ không yên tâm về RSV, đã làm ra những bản dịch của riêng mình. New American Standard Bible (trọn bộ năm 1971) hiệu đính ASV theo hướng rất sát chữ. New International Version (Tân Ước năm 1973, trọn bộ năm 1978), do một ủy ban quốc tế gồm các học giả Tin Lành thuần túy làm ra, nhắm đến sự cân bằng giữa chính xác và dễ đọc, và trong nhiều năm là bản Kinh Thánh tiếng Anh bán chạy nhất. Lần hiệu đính năm 2011 của nó dùng một phần ngôn ngữ bao hàm cả hai giới, sau một cuộc tranh luận nảy lửa về một lần hiệu đính trước đó.

New King James Version (1982) cập nhật cách diễn đạt của bản King James trong khi giữ Bản văn Được Tiếp nhận của nó, cho những người đọc ưa chuộng bản văn ấy. Bản diễn ý được ưa chuộng của Kenneth Taylor, Living Bible (1971), đã được một nhóm đông các học giả làm lại thành một bản dịch thật sự, New Living Translation (1996). English Standard Version (2001), một bản hiệu đính của RSV, tự mô tả là “về cơ bản sát chữ” (essentially literal). Christian Standard Bible (2017) hiệu đính bản Holman Christian Standard Bible năm 2004, nhắm đến điều mà những người làm ra nó gọi là “tương đương tối ưu” (optimal equivalence).

Các dịch giả Do Thái đã làm những bản Kinh Thánh tiếng Anh của riêng họ cho Kinh Thánh tiếng Hê-bơ-rơ. Bản The Holy Scriptures According to the Masoretic Text (1917) của Hội Xuất bản Do Thái (Jewish Publication Society) dựa nhiều vào Revised Version và ASV trong khi theo bản văn Hê-bơ-rơ truyền thống chặt chẽ hơn, và nay thuộc phạm vi công cộng. Bản thay thế nó, bản dịch JPS mới, ra mắt từng phần và được gom thành một tập với tên Tanakh năm 1985.

Một thiểu số các hội thánh cho rằng chỉ nên dùng bản King James, vì những lý do từ bản văn tiếng Hy Lạp của nó cho đến vị trí của nó trong truyền thống của họ. Niềm xác tín ấy cũng là một phần của bức tranh hiện đại.

Những bản dịch tự do và mở

Hầu như tất cả các bản dịch này đều có bản quyền, điều này giới hạn mức độ chúng có thể được trích dẫn hay sử dụng lại. Một số bản dịch hiện đại đi theo một hướng khác:

  • World English Bible, một bản cập nhật của ASV được những người tình nguyện chuẩn bị từ thập niên 1990 trở đi, đã được đặt vào phạm vi công cộng. Các bài viết trên trang này trích dẫn bản ấy vì lý do đó.
  • NET Bible (ấn bản trọn bộ đầu tiên năm 2005) có thể đọc miễn phí trên mạng và nổi tiếng với 60.932 ghi chú của các dịch giả giải thích các lựa chọn, dù bản này vẫn có bản quyền.
  • Berean Standard Bible được đưa vào phạm vi công cộng năm 2023.

Chiếc thang các đường hướng

Người đọc tiếng Anh nay có những bản dịch ở gần như mọi điểm giữa rất sát chữ và rất tự do. Sự đa dạng ấy có thể gây bối rối, nhưng cũng hữu ích: so sánh các bản dịch là một trong những cách tốt nhất để một người đọc không biết tiếng Hy Lạp hay tiếng Hê-bơ-rơ thấy được chỗ nào bản văn khó. Các nguyên tắc đằng sau những lựa chọn này được tìm hiểu trong Dịch từng chữ hay dịch theo ý?.

Open Word Bible tiếp cận cùng vấn đề ấy theo một cách khác. Thay vì chọn một điểm trên chiếc thang, nó đưa ra mỗi câu văn ở ba cấp độ, Sát nghĩa, Cân bằng và Dễ đọc, cùng chia sẻ một bộ quyết định về ý nghĩa. Nó được phát hành theo CC0, để có thể được trích dẫn và sử dụng lại mà không cần xin phép. Và nó trình bày lý lẽ cho mỗi lựa chọn, để người đọc có thể thấy vì sao nó nói điều nó nói, điều mà cuộc tranh luận về Ê-sai 7:14 cho thấy người đọc cần đến. Các bản thảo của nó được soạn với sự hỗ trợ của AI và chưa được xem xét, và nó chỉ dùng các bản dịch có sẵn được mô tả ở đây để so sánh, không bao giờ làm nền tảng cho cách diễn đạt của mình.

Nguồn tham khảo

  • Metzger, Bruce M. The Bible in Translation: Ancient and English Versions. Grand Rapids: Baker Academic, 2001.
  • Lewis, Jack P. The English Bible from KJV to NIV: A History and Evaluation. 2nd ed. Grand Rapids: Baker, 1991.
  • Thuesen, Peter J. In Discordance with the Scriptures: American Protestant Battles over Translating the Bible. New York: Oxford University Press, 1999.
  • Norton, David. A History of the English Bible as Literature. Cambridge: Cambridge University Press, 2000.
  • Deissmann, Adolf. Light from the Ancient East. Translated by Lionel R. M. Strachan. London: Hodder and Stoughton, 1910.
  • Fee, Gordon D., and Mark L. Strauss. How to Choose a Translation for All Its Worth. Grand Rapids: Zondervan, 2007.
  • Greenspoon, Leonard J. Jewish Bible Translations: Personalities, Passions, Politics, Progress. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2020.
  • Pius XII. Divino Afflante Spiritu. Encyclical, 30 September 1943.
  • “Preface to the Revised Version” (New Testament, 1881).
  • Các câu Kinh Thánh tiếng Anh được trích từ bản World English Bible (phạm vi công cộng) hoặc từ một bản dịch lịch sử, giữ nguyên bằng tiếng Anh vì bài viết bàn về cách diễn đạt của chúng; phần dịch tiếng Việt trong ngoặc đơn là của riêng bài viết này.