Trên thế giới có hơn bảy nghìn ngôn ngữ đang được sử dụng. Có những ngôn ngữ được hàng trăm triệu người nói, có những ngôn ngữ chỉ vài trăm người. Trong phần lớn lịch sử, việc dịch Kinh Thánh chỉ đến được với một phần nhỏ trong số đó. Vào thế kỷ hai mươi, điều này đã thay đổi. Việc dịch thuật trở thành một nỗ lực có chủ đích, có tổ chức và ngày càng chuyên nghiệp nhằm đến với mọi ngôn ngữ, và trong những thập niên gần đây, trên hết nó đã trở thành công việc của chính những người nói các ngôn ngữ ấy.

Bài này mô tả điều đó đã diễn ra như thế nào, các tổ chức tham gia, và những câu hỏi mà nỗ lực ấy vẫn còn đặt ra.

Cameron Townsend và Trại Wycliffe

Câu chuyện thường bắt đầu với William Cameron Townsend (1896–1982), một thanh niên người Mỹ đến Guatemala năm 1917 để bán Kinh Thánh tiếng Tây Ban Nha. Phần lớn những người ông gặp nói các ngôn ngữ Maya, không phải tiếng Tây Ban Nha. Theo một câu chuyện Townsend thường kể, một người đàn ông Kaqchikel hỏi ông rằng nếu Đức Chúa Trời của ông vĩ đại như vậy, sao Ngài lại không nói được ngôn ngữ của họ. Dù những lời ấy có đúng nguyên văn như vậy hay không, trải nghiệm ấy đã đổi hướng cuộc đời ông. Townsend học tiếng Kaqchikel và cùng với các đồng nghiệp người Kaqchikel hoàn thành một bản Tân Ước vào khoảng năm 1929.

Townsend tin chắc rằng công việc này cần những nhà ngôn ngữ học được đào tạo. Năm 1934, ông cùng với giáo sư Kinh Thánh L. L. Legters mở Trại Wycliffe (Camp Wycliffe), một khóa học mùa hè trong một ngôi nhà nông trại ở Arkansas, với chỉ hai học viên trong năm đầu tiên. Trại được đặt theo tên John Wycliffe, dịch giả người Anh ở thế kỷ mười bốn (xin xem John Wycliffe và bản Kinh Thánh tiếng Anh đầu tiên). Trong số những học viên đầu tiên có Kenneth Pike và Eugene Nida, cả hai về sau đều trở thành những nhà ngôn ngữ học hàng đầu.

Đến năm 1942, công việc của Townsend đã trở thành hai tổ chức: Viện Ngôn ngữ học Mùa hè (Summer Institute of Linguistics, SIL), chuyên nghiên cứu ngôn ngữ và xóa mù chữ, thường theo các thỏa thuận với chính phủ và trường đại học, và Wycliffe Bible Translators (Hội Dịch Thuật Kinh Thánh Wycliffe), chuyên vận động sự ủng hộ và làm việc với các hội thánh. Sự sắp xếp này cho phép cùng những con người ấy làm việc như các nhà ngôn ngữ học ở những quốc gia không chào đón các nhà truyền giáo. Những người phê bình, nhất là ở châu Mỹ La-tinh trong thập niên 1970 và 1980, xem đây là sự lẫn lộn vai trò và cáo buộc SIL phục vụ những lợi ích chính trị từ bên ngoài; những người ủng hộ chỉ ra đóng góp lớn của tổ chức này cho việc ghi chép tư liệu về những ngôn ngữ ít được biết đến. Cả hai quan điểm đều có những sử gia của mình.

SIL cũng xuất bản Ethnologue, danh mục các ngôn ngữ trên thế giới được dùng rộng rãi nhất, ghi nhận hơn bảy nghìn ngôn ngữ đang được sử dụng.

Liên hiệp Thánh Kinh Hội và Eugene Nida

Các Hội Kinh Thánh của thế kỷ mười chín tiếp tục công việc của mình (xin xem Các Hội Kinh Thánh và những nhà truyền giáo dịch thuật). Năm 1946, tại một cuộc họp ở Haywards Heath, nước Anh, các hội quốc gia liên kết lại để thành lập Liên hiệp Thánh Kinh Hội (United Bible Societies, UBS), nhằm điều phối việc dịch thuật, xuất bản và phân phối trên toàn thế giới.

Nhân vật có ảnh hưởng nhất trong việc dịch Kinh Thánh của thế kỷ ấy đã làm việc trong môi trường này. Eugene A. Nida (1914–2011) dành phần lớn sự nghiệp của mình cho Hội Kinh Thánh Hoa Kỳ và UBS. Ông đi đến hàng chục quốc gia để cố vấn cho các dịch giả và viết những cuốn sách định hình không chỉ việc dịch Kinh Thánh mà cả ngành nghiên cứu dịch thuật nói chung, đặc biệt là Toward a Science of Translating (Hướng tới một khoa học dịch thuật, 1964) và, cùng với Charles Taber, The Theory and Practice of Translation (Lý thuyết và thực hành dịch thuật, 1969). Ý tưởng “tương đương động” của ông, tức dịch sao cho ý nghĩa được truyền đạt một cách tự nhiên thay vì tái hiện hình thức, được bàn trong bài Dịch từng chữ hay dịch theo nghĩa?.

UBS cũng làm ra những công cụ cho người dịch: một bản Tân Ước Hy Lạp được biên tập theo nhu cầu của người dịch (ấn bản đầu năm 1966), các sách cẩm nang cho từng sách trong Kinh Thánh, và về sau là phần mềm. Sau Công đồng Vatican II, UBS và Tòa Thánh Vatican đã thống nhất bản Hướng dẫn Hợp tác Liên hệ phái trong việc Dịch Kinh Thánh (Guidelines for Interconfessional Cooperation in Translating the Bible, 1968, hiệu đính năm 1987), và từ đó đến nay nhiều bản dịch đã được người Công giáo và người Tin Lành cùng nhau thực hiện.

Từ nhà truyền giáo đến dịch giả bản ngữ

Thay đổi lớn nhất của năm mươi năm qua không nằm ở các tổ chức mà ở việc ai là người dịch. Vào thế kỷ mười chín, người dịch thường là một nhà truyền giáo ngoại quốc, với những người bản ngữ làm phụ tá. Ngày nay phần lớn việc dịch Kinh Thánh được thực hiện bởi các dịch giả bản ngữ, những người dịch sang tiếng mẹ đẻ của chính mình, thường được đào tạo về các ngôn ngữ Kinh Thánh và ngôn ngữ học, cùng với các chuyên viên tư vấn kiểm tra độ chính xác của công việc.

Một dự án điển hình ngày nay gồm một nhóm từ cộng đồng ngôn ngữ ấy, một chuyên viên tư vấn, và nhiều vòng kiểm tra. Một phương pháp phổ biến là dịch ngược: một người dịch bản nháp trở lại sang một ngôn ngữ mà chuyên viên tư vấn biết, để người tư vấn có thể thấy bản nháp thật sự nói gì. Các bản nháp được thử với những người đọc bình thường để xem họ có hiểu đúng như dự định hay không.

Phần mềm đã thay đổi công việc hằng ngày. Paratext, được nhà ngôn ngữ học Reinier de Blois khởi đầu năm 1985 và được các Hội Kinh Thánh phát triển, từ khoảng năm 2010 thì cùng với SIL, cho phép một nhóm xem bản nháp của mình bên cạnh tiếng Hê-bơ-rơ và tiếng Hy Lạp, các bản dịch trước đó và các cẩm nang của UBS. Nó kiểm tra chính tả, dấu câu và việc dùng nhất quán các thuật ngữ chính, và cho phép một chuyên viên tư vấn ở một châu lục khác góp ý trên cùng một bản văn. Nhiều dự án ngày nay do các hội thánh địa phương và các tổ chức trong nước dẫn dắt, chứ không phải do các cơ quan từ châu Âu hay Bắc Mỹ.

Có bao nhiêu ngôn ngữ có Kinh Thánh?

Trong nhiều năm, Liên minh Wycliffe Toàn cầu (Wycliffe Global Alliance) công bố số liệu thống kê hằng năm về việc tiếp cận Kinh Thánh, được tổng hợp cùng với UBS, SIL và các đối tác khác. Từ đó đến nay, tổ chức này đã thu hẹp việc tự tính toán và hướng người đọc đến ProgressBible, một cơ sở dữ liệu dùng chung được cập nhật hằng tháng. Các con số thay đổi khi các dự án hoàn tất và khi các số đếm được điều chỉnh, nên chỉ nên xem chúng là con số ước chừng.

Báo cáo năm 2024 của Liên minh, dùng dữ liệu tháng Chín năm 2024, mô tả tình hình đại khái như sau:

  • 756 ngôn ngữ có trọn bộ Kinh Thánh;
  • thêm 1.726 ngôn ngữ có Tân Ước;
  • thêm 1.274 ngôn ngữ có một phần Kinh Thánh nhỏ hơn;
  • và phần còn lại trong khoảng bảy nghìn ngôn ngữ của thế giới, hơn ba nghìn ngôn ngữ, chưa có phần Kinh Thánh nào, dù công việc dịch đang được tiến hành ở nhiều ngôn ngữ trong số đó, và Liên minh đếm được 985 ngôn ngữ vẫn còn cần bắt đầu một bản dịch.

Con số cuối cùng đã giảm nhanh. Đến tháng Tám năm 2025, Liên minh đếm được 544 trong số 7.396 ngôn ngữ của thế giới vẫn còn chờ bắt đầu việc dịch, được khoảng 37 triệu người nói, với công việc đang tiến hành ở 4.457 ngôn ngữ.

Những con số như thế cần được đọc cẩn thận. Một ngôn ngữ có trọn bộ Kinh Thánh có thể chỉ có một bản dịch cũ mà ít người đọc được. Một ngôn ngữ chưa có phần Kinh Thánh nào có thể được một cộng đồng nhỏ nói, mà cộng đồng ấy chủ yếu dùng một ngôn ngữ của khu vực. Và số liệu thống kê không thể cho thấy một bản dịch có tốt hay không, hoặc có được dùng hay không. Dù vậy, chúng cho thấy cả những gì đã làm được lẫn những gì còn lại.

Năm 1999, các tổ chức Wycliffe đã chấp nhận một mục tiêu, thường được gọi là Tầm nhìn 2025 (Vision 2025): thấy một dự án dịch thuật được bắt đầu trong mọi ngôn ngữ cần đến nó trước năm 2025. Mục tiêu ấy đã giúp đẩy nhanh công việc, nhất là qua các mối hợp tác và công nghệ mới. Nó đã đến gần mục tiêu đến mức nào thì tùy vào cách đếm các ngôn ngữ và điều gì được tính là “cần” một bản dịch, và các số liệu thống kê hằng năm là chỉ dẫn tốt nhất cho biết tình hình hiện nay.

Ngôn ngữ ký hiệu

Ngôn ngữ ký hiệu là những ngôn ngữ trọn vẹn, có ngữ pháp riêng, chứ không phải là phiên bản bằng ký hiệu của các ngôn ngữ nói. Có khoảng vài trăm ngôn ngữ ký hiệu, và việc dịch Kinh Thánh sang các ngôn ngữ ấy đã phát triển nhanh chóng. Vì ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ thị giác, bản dịch được quay phim chứ không được in. Năm 2020, tổ chức Deaf Missions cho biết đã hoàn thành trọn bộ Kinh Thánh bằng Ngôn ngữ Ký hiệu Mỹ (American Sign Language), sau nhiều thập niên làm việc, thường được mô tả là bộ Kinh Thánh trọn vẹn đầu tiên bằng bất kỳ ngôn ngữ ký hiệu nào. Công việc đang được tiến hành trong nhiều ngôn ngữ ký hiệu khác, phần lớn do các dịch giả Khiếm thính dẫn dắt.

Giấy phép mở

Trong phần lớn thế kỷ hai mươi, các bản dịch thuộc sở hữu của những tổ chức làm ra chúng, và cần xin phép mới được in, thu âm hay phóng tác. Điều đó vẫn còn phổ biến, và bản quyền giúp trang trải chi phí cho công việc. Nhưng một phong trào đã hình thành nhằm phát hành các tài nguyên dịch thuật theo giấy phép mở.

Các ví dụ bao gồm unfoldingWord và nền tảng Door43 của tổ chức này, nơi xuất bản các bản văn Kinh Thánh, ghi chú dịch thuật và tài liệu đào tạo theo giấy phép Creative Commons để các hội thánh địa phương có thể dịch và xuất bản mà không cần xin phép, và eBible.org, nơi tập hợp các bản dịch có giấy phép tự do và thuộc phạm vi công cộng. Các Hội Kinh Thánh đã xây dựng những thư viện số dùng chung của riêng mình, với việc cấp phép được quản lý tập trung. Những người ủng hộ giấy phép mở lập luận rằng nó gỡ bỏ rào cản cho những hội thánh nghèo nhất; những người khác lo ngại về việc kiểm soát chất lượng, hoặc về việc mất đi nguồn thu nhập nuôi những dự án kéo dài. Cả hai mối lo ngại đều có thật.

Những cuộc tranh luận vẫn tiếp diễn

Các dịch giả vẫn tranh luận về nhiều câu hỏi: nên điều chỉnh cách diễn đạt cho hợp với một nền văn hóa đến mức nào, nên dịch các thuật ngữ chính ra sao khi chữ dùng cho “Đức Chúa Trời” mang theo những ý nghĩa tôn giáo khác, và nên dùng máy tính, và giờ đây là trí tuệ nhân tạo, thế nào mà không làm yếu đi việc kiểm tra của con người.

Một cuộc tranh luận cho thấy những câu hỏi này có thể khó đến mức nào. Nhiều người Hồi giáo nghe “Con Đức Chúa Trời” như một lời khẳng định rằng Đức Chúa Trời đã lấy vợ và sinh con, điều mà kinh Qur’an bác bỏ. Những người phê bình cho biết một số bản dịch làm cho người đọc Hồi giáo đã thay “Cha” và “Con” bằng những chữ khác, như “Chúa” thay cho “Cha” và “Đấng Mê-si-a” thay cho “Con”, để tránh sự hiểu lầm ấy. Họ nói rằng điều này đã thay đổi ý nghĩa của bản văn; một bản kiến nghị được phát động vào tháng Giêng năm 2012 nhận được sự ủng hộ rộng rãi, và năm ấy Wycliffe và SIL đề nghị Liên minh Tin Lành Thế giới (World Evangelical Alliance) xem xét lại cách làm của họ. Ủy ban gồm mười hai học giả từ nhiều quốc gia của liên minh đã báo cáo vào tháng Tư năm 2013. Ủy ban khuyến nghị dùng những từ chỉ quan hệ gia đình tương đương trực tiếp nhất cho Đức Chúa Trời là Cha và Con Đức Chúa Trời, thêm một từ bổ nghĩa như “trên trời” khi cần, và giải thích các thuật ngữ trong ghi chú thay vì thay thế chúng. Wycliffe và SIL đã chấp nhận báo cáo này.

Trường hợp này xoay quanh một sự phân biệt xuyên suốt mọi việc dịch thuật: giữa điều một chữ có nghĩa và điều người đọc có thể hiểu sai về nó. Một ghi chú có thể giải quyết điều thứ hai mà không thay đổi điều thứ nhất. Đây không phải là những câu hỏi mới; chúng là những câu hỏi lâu đời nhất của dịch thuật trong những bối cảnh mới.

Chỗ đứng của Open Word Bible

Open Word Bible không phải là một dự án cho các ngôn ngữ thiểu số. Cho đến nay, các ngôn ngữ của dự án là tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp và tiếng Swahili, tất cả đều đã có nhiều bản Kinh Thánh. Nhưng dự án chia sẻ hai mối quan tâm với phong trào hiện đại. Giấy phép CC0 của dự án có nghĩa là bất cứ ai, kể cả những người dịch sang các ngôn ngữ khác, đều có thể tự do sử dụng và phóng tác nó. Và vì mỗi câu văn đều mang theo lập luận của mình (xin xem Trình bày công việc: bản ghi lập luận là gì), một người dịch sang ngôn ngữ khác có thể thấy những gì đã được quyết định về tiếng Hy Lạp và tiếng Hê-bơ-rơ, chứ không chỉ một kết quả bằng tiếng Anh. Các bản nháp của dự án được soạn với sự hỗ trợ của AI, và chưa có bản nào được đánh dấu là đã duyệt; như mọi dự án được mô tả ở đây, dự án phụ thuộc vào những người kiểm tra là con người, có tên được ghi lại.

Nguồn tham khảo

  • Svelmoe, William Lawrence. A New Vision for Missions: William Cameron Townsend, the Wycliffe Bible Translators, and the Culture of Early Evangelical Faith Missions, 1896–1945. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 2008.
  • Nida, Eugene A. Toward a Science of Translating. Leiden: Brill, 1964.
  • Nida, Eugene A., và Charles R. Taber. The Theory and Practice of Translation. Leiden: Brill, 1969.
  • Stine, Philip C. Let the Words Be Written: The Lasting Influence of Eugene A. Nida. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2004.
  • Robertson, Edwin H. Taking the Word to the World. 1996.
  • Wilt, Timothy, biên tập. Bible Translation: Frames of Reference. Manchester: St Jerome, 2003.
  • Eberhard, David M., Gary F. Simons, và Charles D. Fennig, biên tập. Ethnologue: Languages of the World. Dallas: SIL International, xuất bản hằng năm.
  • Wycliffe Global Alliance. “2024 Global Scripture Access” (dữ liệu tháng Chín năm 2024) và “2025 Scripture access statistics” (dữ liệu ngày 1 tháng Tám năm 2025). Trực tuyến tại wycliffe.net, với các cập nhật sau đó từ ProgressBible (progress.bible).
  • World Evangelical Alliance. “Report of the Independent Bible Translation Review Panel” gửi Wycliffe Global Alliance và SIL International về việc dịch các thuật ngữ chỉ quan hệ gia đình thần thượng, tháng Tư năm 2013.
  • United Bible Societies. “Celebrating 30 Years of Paratext Supporting Bible Translation.” Trực tuyến tại unitedbiblesocieties.org.
  • Sanneh, Lamin. Whose Religion Is Christianity? The Gospel beyond the West. Grand Rapids: Eerdmans, 2003.