Bản Kinh Thánh tiếng Anh trọn bộ đầu tiên được những người theo John Wycliffe làm ra vào thế kỷ mười bốn. Nhưng trước đó khoảng bảy trăm năm, những người nói tiếng Anh đã chuyển nhiều phần Kinh Thánh sang ngôn ngữ của mình, bằng tiếng Anh cổ (Old English).

Bài ca của một người chăn bò

Câu chuyện sớm nhất đến từ Bede, người đã hoàn tất cuốn Lịch sử Giáo hội của dân Anh (Ecclesiastical History of the English People) năm 731 (quyển 4, chương 24). Caedmon, một người chăn bò ở tu viện Whitby dưới quyền nữ tu viện trưởng Hild, thường lẻn ra khỏi các bữa tiệc mỗi khi cây đàn hạc được chuyền đến lượt mình, vì ông không biết bài ca nào. Một đêm, một nhân vật trong giấc mơ bảo ông hát về công cuộc sáng tạo, và ông đã hát. Rồi các tu sĩ dạy ông những câu chuyện trong Kinh Thánh, và ông chuyển chúng thành thơ tiếng Anh. Lời kể của Bede có một phép lạ mà chúng ta không thể kiểm chứng, nhưng các sử gia chấp nhận rằng Caedmon là người có thật và là người tiên phong của thơ ca Cơ Đốc bằng tiếng Anh. Một bản chép sách của Bede được làm vào khoảng năm 737 còn giữ bài ca đầu tiên của ông bằng tiếng Anh vùng Northumbria. Bài ca bắt đầu bằng Nu scylun hergan hefaenricaes uard: “Giờ đây chúng ta phải ca ngợi Đấng canh giữ vương quốc trên trời.”

Câu văn cuối cùng của Bede

Bede cũng dịch Kinh Thánh. Học trò của ông là Cuthbert mô tả những ngày cuối đời của ông vào tháng Năm năm 735: dù đau ốm, ông vẫn đọc cho người chép một bản tiếng Anh của Phúc Âm Giăng, cho đến những lời:

Ở đây có một cậu bé có năm cái bánh lúa mạch và hai con cá, nhưng chừng ấy thì thấm vào đâu với ngần này người? (Giăng 6:9)

Cuthbert kể rằng vào ngày cuối cùng của ông, khi người chép nói với ông rằng chỉ còn lại một câu, Bede đã làm xong câu ấy và qua đời trong khi hát “Vinh quang cho Đức Chúa Cha”. Cuthbert không nói câu ấy thuộc về tác phẩm nào, và lòng sùng kính có thể đã tô vẽ cho cảnh tượng này. Chính bản dịch ấy thì đã thất lạc.

Luật pháp, lời chú giải và văn xuôi

Vua Alfred của Wessex (trị vì 871–899) mở đầu bộ luật của mình bằng Mười Điều Răn và phần lớn Xuất Ai Cập Ký 21–23 bằng tiếng Anh, trình bày luật pháp của ông như những gì thừa hưởng từ luật pháp của Môi-se.

Vào giữa thế kỷ thứ mười, một linh mục tên là Aldred đã viết những chữ tiếng Anh chen giữa các dòng của bộ Phúc Âm Lindisfarne bằng tiếng La-tinh, được làm ra khoảng hai thế kỷ rưỡi trước đó. Lời chú giải của ông là bản tiếng Anh cổ nhất còn lại của các sách Phúc Âm. Vào cuối thế kỷ thứ mười, một dịch giả vô danh đã làm ra bộ Phúc Âm Tây Saxon (West Saxon Gospels), bản đầu tiên đọc lên như tiếng Anh liền mạch. Bài Cầu Nguyện Chung của bản này bắt đầu bằng Fæder ure þu þe eart on heofonum, si þin nama gehalgod: “Cha chúng tôi, Đấng ở trên các tầng trời, danh Cha được thánh.”

Tu sĩ Ælfric, người đã dịch một phần sách Sáng Thế Ký, lo ngại trong lời tựa của mình rằng những người đọc đơn sơ sẽ bắt chước việc các tổ phụ có nhiều vợ mà không nắm được ý nghĩa thuộc linh. Các dịch giả ngày nay vẫn cân nhắc nguy cơ ấy (xin xem Dịch từng chữ hay dịch theo ý?). Sau năm 1066, tiếng Pháp và tiếng La-tinh chiếm ưu thế, và một bản Kinh Thánh tiếng Anh trọn bộ phải chờ đến những người theo Wycliffe.

Người Anglo-Saxon làm việc từ tiếng La-tinh, dưới những hình thức đi từ lời chú giải đến thơ tự do. Open Word Bible đưa ra một khoảng tương tự ở cùng một nơi, từ tiếng Hê-bơ-rơ và tiếng Hy Lạp: một lời chú giải từng chữ của tiếng Hê-bơ-rơ hay tiếng Hy Lạp bên dưới mỗi câu văn, và ba cấp độ dễ đọc ở bên trên (xin xem Sát nghĩa, Cân bằng, Dễ đọc). Giống như Ælfric, nó tự giải thích: mỗi quyết định được ghi lại cùng với lý do của nó, và vì các bản thảo được soạn với sự hỗ trợ của AI và chưa được xem xét, những lý do ấy có ở đó để được chất vấn.

Nguồn tham khảo

  • Bede. Bede’s Ecclesiastical History of the English People. Edited and translated by Bertram Colgrave and R. A. B. Mynors. Oxford: Clarendon Press, 1969. Gồm cả Letter on the Death of Bede của Cuthbert.
  • Brown, Michelle P. The Lindisfarne Gospels: Society, Spirituality and the Scribe. London: British Library, 2003.
  • Keynes, Simon, and Michael Lapidge, trans. Alfred the Great: Asser’s Life of King Alfred and Other Contemporary Sources. Harmondsworth: Penguin, 1983.
  • Liuzza, R. M., ed. The Old English Version of the Gospels. 2 vols. Early English Text Society. Oxford: Oxford University Press, 1994–2000.
  • Marsden, Richard, ed. The Old English Heptateuch and Ælfric’s Libellus de veteri testamento et novo. Vol. 1. Early English Text Society. Oxford: Oxford University Press, 2008.
  • O’Donnell, Daniel Paul. Cædmon’s Hymn: A Multimedia Study, Archive and Edition. Cambridge: D. S. Brewer, 2005.
  • Các câu Kinh Thánh được dịch từ bản World English Bible (phạm vi công cộng), trừ những chỗ bài viết trích một bản dịch lịch sử hoặc đưa ra bản dịch sát nghĩa riêng.